1. Giriş
Yapım işi ihalelerinde aşırı düşük teklif açıklaması, teklif bedelinin yalnızca matematiksel olarak izah edilmesine yönelik şekli bir işlem değildir. Bu süreç, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 38’inci maddesi uyarınca, sınır değerin altında kalan teklifin ihale konusu işin yapım şartları, teknik gerekleri ve maliyet bileşenleri bakımından uygulanabilir olup olmadığının tespitine yönelik esaslı bir değerlendirme sürecidir. Kanun’un 38’inci maddesinde ihale komisyonuna, aşırı düşük olduğu tespit edilen teklifleri doğrudan reddetmeden önce, teklifte önemli olduğu belirlenen bileşenlere ilişkin ayrıntıları yazılı olarak isteme ve sunulan açıklamaları yapım yönteminin ekonomikliği, teknik çözümler, avantajlı koşullar ve işin özgünlüğü yönlerinden değerlendirme görevi verilmiştir.
Bu yönüyle aşırı düşük teklif sorgulaması, ihale komisyonunun teklif değerlendirme aşamasında yürüttüğü teknik ve mali incelemenin devamı niteliğindedir. Komisyonun bu aşamadaki görevi, yalnızca sınır değerin altında kalan isteklilere standart bir açıklama yazısı göndermekten ibaret değildir. Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesi uyarınca, açıklama talebinin kapsamı yaklaşık maliyet eki veriler üzerinden belirlenmeli; idarece yaklaşık maliyet kapsamında oluşturulan sıralı iş kalemleri/grupları listesi, sıralı analiz girdileri listesi, analiz formatları ve açıklama istenilecek/istenilmeyecek analiz girdileri birlikte değerlendirilmelidir.
Nitekim Tebliğ’in 45.1.2’nci maddesi uyarınca, sınır değerin altındaki teklif sahiplerinden yaklaşık maliyetin %80’lik bölümünü oluşturan iş kalemleri/gruplarına ilişkin ayrıntılar yazılı olarak istenir. Bu kapsamda ihale komisyonu, idarece oluşturulan “sıralı iş kalemleri/grupları listesi”ni esas alarak yaklaşık maliyetin %80’lik kısmına giren iş kalemlerini/gruplarını belirlemekte; bu kapsam dışında kalan iş kalemleri/grupları için ise sorgulama yapılmamaktadır.
Bunun yanında Tebliğ’in 45.1.2.2’nci maddesi uyarınca, açıklama istenilmesi gereken iş kalemleri/gruplarına ait “sıralı analiz girdileri listesi” kullanılarak, tutarı kâr ve genel gider hariç analiz toplamının %3’üne eşit veya altında kalan analiz girdileri tespit edilmekte; bu girdiler bakımından açıklama istenilmemesi esası benimsenmektedir. Ancak açıklama istenilmeyecek girdilerin kümülatif toplamının analiz toplamının %15’ini aşması halinde ayrıca Tebliğ’de öngörülen kümülatif sınırlama dikkate alınmakta; işçilik girdileri ise tutarları %3 sınırının altında kalsa dahi açıklama istenilmeyecek girdiler arasında değerlendirilememektedir.
Bu nedenle aşırı düşük teklif açıklama talebi, yaklaşık maliyet eki hesap cetvelleri ve analizler esas alınmadan oluşturulabilecek soyut bir idari işlem değildir. İhale komisyonu, sorgulamaya tabi tutulacak iş kalemleri/gruplarını, bu iş kalemlerine ait analiz girdilerini, açıklama istenilecek ve açıklama istenilmeyecek girdileri açık ve Tebliğ’in 45’inci maddesine uygun şekilde belirlemek zorundadır. Tebliğ’in 45.1.2.3’üncü maddesi uyarınca komisyon, açıklama isteme yazısında açıklama istenilmeyecek analiz girdilerini de belirtmeli; istekliler ise hazırlayacakları analizlerde açıklama istenilmeyecek girdiler dahil tüm analiz girdilerini göstermelidir.
Bu kapsamda aşırı düşük teklif sürecinin sağlıklı yürütülebilmesi için üç aşamanın birlikte ve mevzuata uygun şekilde işletilmesi gerekir. İlk olarak idare ve ihale komisyonu tarafından yaklaşık maliyet eki, sıralı iş kalemleri/grupları listesi, sıralı analiz girdileri listesi ve analiz formatları esas alınarak doğru açıklama talebi oluşturulmalıdır. İkinci olarak istekli, Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesinde öngörülen usul, hesap cetveli, analiz formatı, belge ve fiyat açıklama yöntemlerine uygun şekilde açıklama sunmalıdır. Üçüncü olarak ihale komisyonu, sunulan açıklamayı yalnızca belge varlığı veya aritmetik uygunluk yönünden değil; metraj, analiz girdileri, birim fiyat, yapım şartları, teknik şartname, mahal listesi, proje bütünlüğü ve teklifin uygulanabilirliği bakımından da esaslı biçimde incelemelidir.
Özellikle anahtar teslimi götürü bedel yapım işi ihalelerinde, aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan hesap cetvelinde yer alan metrajlar ayrıca önem taşımaktadır. Çünkü bu tür ihalelerde istekli, ihale dokümanı kapsamındaki uygulama projeleri ve mahal listeleri çerçevesinde işin tamamı için bedel teklif etmektedir. Bu nedenle hesap cetvelinde idare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktarlar kullanılması, yalnızca bir hesap farklılığı olarak değil; teklifin işin gerçek kapsamını karşılayıp karşılamadığı, maliyet avantajının yapay şekilde oluşturulup oluşturulmadığı ve açıklamanın ihale dokümanında tanımlanan yapım şartlarına uygun olup olmadığı yönlerinden değerlendirilmelidir.
2. Aşırı Düşük Teklif Açıklamasının Mevzuatsal Dayanağı
Aşırı düşük teklif sorgulamasının temel dayanağı 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 38’inci maddesidir. Anılan madde uyarınca ihale komisyonu, tekliflerin değerlendirilmesinden sonra, diğer tekliflere veya idarece tespit edilen yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olan isteklileri belirlemekte; bu teklifleri reddetmeden önce, belirlediği süre içerisinde teklif sahiplerinden, teklifte önemli olduğu tespit edilen bileşenlere ilişkin ayrıntıları yazılı olarak istemektedir.
Kanun’un 38’inci maddesi, ihale komisyonuna yalnızca aşırı düşük teklifleri tespit etme görevi vermemekte; aynı zamanda açıklamaya konu edilecek önemli teklif bileşenlerini belirleme ve sunulan açıklamaları objektif, somut ve denetlenebilir gerekçelerle değerlendirme yükümlülüğü de yüklemektedir. Bu değerlendirmede, imalat sürecinin veya yapım yönteminin ekonomikliği, isteklinin seçtiği teknik çözümler, işin yerine getirilmesinde sahip olduğu avantajlı koşullar ve teklif edilen işin özgünlüğü dikkate alınmalıdır.
Yapım işleri bakımından Kanun’un 38’inci maddesinin uygulanma usulü, Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesinde ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Tebliğ’in 45’inci maddesi, aşırı düşük teklif açıklamasının hangi iş kalemleri, iş grupları ve analiz girdileri üzerinden isteneceğini; istekliler tarafından hangi belgelerin sunulacağını; hesap cetveli ve analizlerin hangi esaslara göre düzenleneceğini ve ihale komisyonunca yapılacak değerlendirmenin hangi ölçütlere dayanacağını belirleyen özel nitelikli düzenlemedir.
Bu sistematik içerisinde ilk aşama, yaklaşık maliyet çalışmasının Tebliğ’e uygun, denetlenebilir ve hesaplamaya elverişli şekilde hazırlanmış olmasıdır. Zira aşırı düşük teklif sorgulamasına esas alınacak iş kalemleri, iş grupları ve analiz girdileri ihale sürecinde sonradan bağımsız biçimde oluşturulmaz; yaklaşık maliyet hesabına dayanak teşkil eden metrajlar, analizler, hesap cetvelleri ve sıralı listeler üzerinden belirlenir. Bu nedenle yaklaşık maliyet eki belgeler, yalnızca yaklaşık maliyetin dayanağını oluşturan teknik belgeler değil; aynı zamanda aşırı düşük teklif sorgulamasının kapsamını, sınırlarını ve değerlendirme zeminini belirleyen esaslı unsurlardır.
Dolayısıyla 4734 sayılı Kanun’un 38’inci maddesi ile Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesi birlikte değerlendirildiğinde, aşırı düşük teklif sorgulaması; yaklaşık maliyet eki teknik belgelerle başlayan, açıklama isteme yazısıyla somutlaşan, istekli tarafından sunulan hesap cetveli ve analizlerle devam eden, ihale komisyonunun gerekçeli değerlendirmesiyle tamamlanan teknik ve hukuki bir süreçtir.
3. Anahtar Teslimi Götürü Bedel Teklif Alınan İhalelerde Metraj Farklarının Değerlendirilmesi
Anahtar teslimi götürü bedel teklif alınan yapım işi ihalelerinde istekli, ihale dokümanı kapsamında yer alan uygulama projeleri ve mahal listelerini esas alarak işin tamamı için toplam bedel teklif eder. Bu teklif türünde yüklenicinin edimi, belirli iş kalemlerinin münferit miktarlarıyla sınırlı olmayıp, ihale dokümanında tanımlanan yapım işinin sözleşme bedeli karşılığında eksiksiz, kullanılabilir ve fen ve sanat kurallarına uygun şekilde tamamlanmasına yöneliktir.
Bu nedenle anahtar teslimi götürü bedel ihalelerde metrajın hukuki ve teknik niteliği, teklif birim fiyatlı işlerden farklıdır. Bu tür ihalelerde metrajlar kural olarak ihale dokümanı kapsamında isteklilere verilen bir teklif cetveli unsuru değildir. İsteklilerden teklif aşamasında metraj sunmaları da beklenmez. İstekli, ihale dokümanında tanımlanan işin tamamını kendi teknik incelemesi, proje okuması ve maliyet hesabı çerçevesinde fiyatlandırarak götürü bedel teklif verir.
Ancak teklifin aşırı düşük olarak tespit edilmesi halinde, metraj unsuru özellikle Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45.1.2’nci maddesi uyarınca yaklaşık maliyetin %80’lik bölümünü oluşturan ve açıklama istenilen iş kalemleri/grupları bakımından önem kazanmaktadır. Zira anahtar teslimi götürü bedel işlerde, Tebliğ’in 45.1.3’üncü maddesi gereğince istekli tarafından toplam teklif bedelini oluşturan iş kalemleri veya iş gruplarına ait miktarlar ile bunlara ilişkin birim fiyatların gösterildiği hesap cetvelinin sunulması zorunludur.
Bu aşamada metraj, teklif verme sırasında idareye sunulması gereken bir belge niteliğinde olmamakla birlikte, aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında isteklinin teklif bedelini hangi miktar ve birim fiyat kabulleri üzerinden oluşturduğunu gösteren temel açıklama verisi haline gelmektedir. Bu nedenle özellikle açıklama istenilen %80’lik iş kalemleri yönünden, hesap cetvelinde yer verilen miktarların işin proje ve mahal listesi ile yapım şartlarıyla uyumlu olması; idare metrajlarından önemli ölçüde farklılık bulunması halinde ise bu farkın teknik olarak açıklanabilir nitelikte olması gerekir.
Bu yönüyle hesap cetvelinde yer alan metrajlar, yalnızca teklif bedelinin nasıl oluştuğunu gösteren sayısal veriler olarak değerlendirilmemelidir. Özellikle Tebliğ’in 45.1.2’nci maddesi uyarınca yaklaşık maliyetin %80’lik bölümünü oluşturan ve açıklama istenilen iş kalemleri bakımından bu miktarlar; isteklinin teklifinin uygulama projesi, mahal listesi, teknik şartname, iş kalemi tarifi ve yapım koşullarıyla uyumlu olup olmadığının incelenmesinde dikkate alınması gereken temel teknik ve mali verilerdir.
Bir iş kalemine ilişkin toplam tutar, miktar ile birim fiyatın çarpılması suretiyle oluşmaktadır. Bu nedenle birim fiyatın Kamu İhale Genel Tebliği’nde öngörülen yöntemlerle açıklanmış olması, tek başına açıklamanın yeterli kabul edilmesi için yeterli değildir. Açıklanan birim fiyat, işin gerçek imalat kapsamını karşılamayan düşük bir metraj üzerinden teklif bedeline yansıtılmışsa, ortaya çıkan tutarın da işin fiili ve sözleşmesel maliyetini sağlıklı şekilde temsil ettiği söylenemez.
Bu noktada incelenmesi gereken husus, isteklinin yalnızca hangi birim fiyatı kullandığı değil; bu birim fiyatı hangi miktar üzerinden hesap cetveline dahil ettiğidir. Hesap cetvelinde yer alan metrajların, ihale dokümanındaki uygulama projesi ve mahal listesi ile bağdaşır nitelikte olması gerekir. Aksi halde düşük metrajlara dayalı olarak oluşturulan bir hesap cetveli, teklif bedelinin gerçekçi, denetlenebilir ve işin tamamını karşılayabilir nitelikte olduğunu ortaya koymaya yeterli olmayacaktır.
Bununla birlikte, anahtar teslimi götürü bedel teklif alınan ihalelerde isteklinin hesap cetvelinde yer verdiği metrajların idare metrajlarıyla birebir aynı olması kural olarak zorunlu değildir. İsteklinin proje okuması, mahal listelerini değerlendirme biçimi, imalatları gruplandırma yöntemi veya hesap tekniği nedeniyle belirli ölçüde farklılıklar oluşabilir. Ancak bu durum, isteklinin idarece öngörülen imalat miktarlarını önemli ölçüde azaltabileceği veya işin kapsamını daraltacak şekilde düşük metraj kullanabileceği anlamına gelmez.
Bu nedenle idare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktar kullanılması halinde, söz konusu farkın teknik olarak açıklanabilir olup olmadığı araştırılmalıdır. Metraj farkının kabul edilebilir sayılabilmesi için bu farkın; uygulama projesi, mahal listesi, teknik şartname, iş kalemi tarifi veya yapım yönteminden kaynaklanan makul, ölçülebilir ve denetlenebilir bir gerekçeye dayanması gerekir.
Bu kapsamda yapılacak incelemede öncelikle metraj farkının hangi iş kalemlerinde ortaya çıktığı belirlenmelidir. Farkın açıklama istenilen iş kalemlerinde oluşması, değerlendirmeyi daha önemli hale getirir. Çünkü bu iş kalemleri, ihale komisyonu tarafından teklifin önemli bileşeni olarak belirlenmiş ve istekli tarafından ayrıntılı şekilde açıklanması istenmiş kalemlerdir. Dolayısıyla bu kalemlerde kullanılan miktarların işin teknik kapsamını karşılayıp karşılamadığı, aşırı düşük teklif açıklamasının yeterliliği bakımından doğrudan belirleyici niteliktedir.
Metraj farkı yalnızca oran yönünden değil, parasal etkisi itibarıyla da incelenmelidir. İdare metrajına göre önemli ölçüde düşük miktar kullanılması, özellikle yüksek tutarlı iş kalemlerinde isteklinin toplam teklif bedelinde ciddi bir mali avantaj oluşturabilir. Bu avantajın ihale teklif sıralamasını etkileyebilecek veya isteklinin teklifini yapay biçimde daha avantajlı hale getirebilecek düzeyde olması halinde, söz konusu farkın olağan bir teknik hesap farklılığı olarak kabul edilmesi mümkün değildir.
Bu çerçevede ihale komisyonunun değerlendirmesi, yalnızca sunulan analizlerin şekli uygunluğu veya birim fiyatların belgelendirilmesiyle sınırlı tutulmamalıdır. Komisyon, açıklama kapsamında kullanılan metrajların yaklaşık maliyet eki metrajlarla, idarece verilen analiz formatlarıyla, proje ve mahal listeleriyle uyumlu olup olmadığını da incelemelidir. Çünkü aşırı düşük teklif açıklamasının amacı yalnızca düşük birim fiyatların dayanağını göstermek değil; teklif edilen bedelle işin ihale dokümanına uygun şekilde gerçekleştirilebilir olduğunu ortaya koymaktır.
Sonuç olarak, anahtar teslimi götürü bedel teklif alınan ihalelerde metraj farkları; farkın oluştuğu iş kalemi, fark oranı, parasal karşılığı ve teklif sıralamasına etkisi birlikte değerlendirilerek ele alınmalıdır. İdare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktarlar kullanıldığı ve bu miktarlar proje ve mahal listesi ile açıklanamadığı takdirde, aşırı düşük teklif açıklamasının işin gerçek maliyetini ve sözleşmeye uygun şekilde tamamlanabilirliğini ortaya koyduğundan söz edilmesi mümkün olmayacaktır.
4. Düşük Metraj Kullanımının Teklif Fiyatına Etkisi
Aşırı düşük teklif açıklamalarında birim fiyatın Kamu İhale Genel Tebliği’nde öngörülen yöntemlerle tevsik edilmiş olması, tek başına açıklamanın yeterli kabul edilmesi için yeterli değildir. Zira anahtar teslimi götürü bedel işlerde açıklama kapsamında sunulan hesap cetveli, yalnızca birim fiyatların değil, bu birim fiyatların hangi miktarlar üzerinden teklif bedeline yansıtıldığını da göstermektedir.
Bu nedenle özellikle açıklama istenilen iş kalemlerinde, düşük metraj kullanımı teklif fiyatını doğrudan etkileyen bir unsur haline gelmektedir. Bir iş kalemine ilişkin toplam tutar, miktar ile birim fiyatın çarpılması suretiyle oluştuğundan, metrajın idare tarafından öngörülen miktara göre önemli ölçüde düşük belirlenmesi, aynı birim fiyat kullanılsa dahi toplam maliyeti aşağı çekecektir. Bu durumda açıklamanın değerlendirilmesi yalnızca birim fiyatın dayanağı üzerinden yapılamaz; kullanılan miktarın işin teknik kapsamını karşılayıp karşılamadığı da ayrıca incelenmelidir.
Bu kapsamda ihale komisyonu tarafından yapılması gereken temel kontrol, isteklinin açıklamasında kullandığı birim fiyatların idare metrajlarıyla karşılaştırılmasıdır. Başka bir ifadeyle, isteklinin birim fiyatı esas alınarak idarece öngörülen metraj üzerinden ulaşılan tutar ile isteklinin hesap cetvelinde yer verdiği tutar arasındaki fark belirlenmelidir.
Bu kontrol şu şekilde ifade edilebilir:
İsteklinin açıkladığı birim fiyat x idarenin öngördüğü metraj = karşılaştırmaya esas tutar
Bu karşılaştırmada esas alınması gereken husus, isteklinin idare metrajından farklı veya daha düşük metraj kullanmış olması değildir. Asıl değerlendirilmesi gereken nokta, istekli tarafından hesap cetvelinde esas alınan metraj ile idarece öngörülen metraj arasındaki farkın teklif bedeli üzerinde kayda değer bir mali avantaj oluşturup oluşturmadığıdır.
Bu farkın isteklinin teklif bedelini önemli ölçüde düşürdüğü tespit edilirse, söz konusu metraj farklılığının teknik dayanağı ayrıca ortaya konulmalıdır. Özellikle bu avantajın parasal büyüklük itibarıyla teklif sıralamasını etkileyebilecek seviyeye ulaşması veya ihale dokümanında öngörülen imalat kapsamını daraltacak nitelik taşıması halinde, düşük metraj kullanımının olağan bir hesaplama farklılığı olarak kabul edilmesi mümkün değildir.
5. Kamu İhale Kurulu Kararı Çerçevesinde Metraj Farkının Değerlendirilmesi
Kamu İhale Kurulu’nun 24.06.2026 tarihli ve 2026/UY.I-1697 sayılı kararında, aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan hesap cetvelinde idare metrajlarından düşük miktar kullanılmasının hangi şartlarda açıklamanın geçerliliğini etkileyebileceği değerlendirilmiştir. Karara konu başvuruda, isteklilerin aşırı düşük teklif açıklamalarının Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesine uygun olmadığı; bu kapsamda analizlerde gerçekçi olmayan miktarlar kullanıldığı ve metrajların isteklinin teklifini avantajlı hale getirecek şekilde düşük gösterildiği ileri sürülmüştür.
Kurul incelemesinde öncelikle aşırı düşük teklif sahibi istekliler tarafından hesap cetvellerinin sunulduğu tespit edilmiştir. Ancak ihale üzerinde bırakılan istekli yönünden yapılan incelemede, açıklama istenilen bazı iş kalemlerinde idarenin öngördüğü miktarlara göre önemli metraj farklılıkları bulunduğu belirlenmiştir. Kararda özellikle 15.341.1001, 15.540.1427, 15.540.1605 ve 15.410.1413 poz numaralı iş kalemlerinde, istekli tarafından kullanılan miktarların idare miktarlarından yüzde onun üzerinde düşük olduğu açıkça ortaya konulmuştur.
Kararın ayırt edici yönü, Kurul’un metraj farklılığını yalnızca oran bakımından değerlendirmemiş olmasıdır. Kurul, isteklinin öngördüğü birim fiyatların idarenin öngördüğü miktarlarla çarpılması halinde 15.833.437,70 TL tutarında avantaj oluştuğunu ve bu avantajın ihale sıralamasını değiştirecek büyüklükte olduğunu tespit etmiştir. Buna karşılık ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi isteklinin miktar farklılıklarının yüzde onu geçmediği belirtilmiştir.
Bu değerlendirme, Kurul’un metraj farkını mutlak bir yasak mantığıyla ele almadığını göstermektedir. Başka bir ifadeyle, anahtar teslimi götürü bedel ihalelerde istekli metrajının idare metrajından farklı olması tek başına teklifin reddi sonucunu doğuran bir aykırılık olarak kabul edilmemiştir. Kurul açısından belirleyici olan husus; farkın açıklama istenilen iş kalemlerinde ortaya çıkması, oran olarak belirgin seviyeye ulaşması, parasal karşılığının önemli olması ve ihale sıralamasını etkileyebilecek nitelik taşımasıdır.
Bu çerçevede karar, aşırı düşük teklif açıklamalarında metraj farkının değerlendirilmesi bakımından önemli bir ölçüt ortaya koymaktadır. Buna göre, açıklama istenilen iş kalemlerinde idare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktar kullanılması halinde ihale komisyonunun yalnızca analizlerin şekli uygunluğunu veya birim fiyatların dayanak belgelerini incelemesi yeterli değildir. Komisyon, kullanılan düşük metrajların teklif bedeli üzerinde oluşturduğu mali etkiyi de ayrıca hesaplamalıdır.
Nitekim Kurul, ihale üzerinde bırakılan istekli bakımından üçüncü kişilerden alınan fiyat tekliflerinin Tebliğ’e uygun olmadığı tespitinin yanında, açıklanması istenilen iş kalemlerinde daha düşük metrajlar kullanılması suretiyle isteklinin kendisine haksız avantaj sağladığı sonucuna ulaşmış ve teklifinin reddedilmesi gerektiğini değerlendirmiştir.
Bu karar doğrultusunda metraj farkının kabul edilebilir sınırı; yalnızca idare metrajından farklı bir miktar kullanılıp kullanılmadığına göre değil, farkın teknik ve mali etkisine göre belirlenmelidir. Metraj farkı sınırlı, makul ve proje okuması veya hesap yöntemiyle açıklanabilir nitelikteyse, tek başına açıklamanın reddi sonucunu doğurmayabilir. Ancak fark açıklama istenilen iş kalemlerinde yoğunlaşıyor, yüzde on gibi belirgin bir eşiği aşıyor, teklif bedelinde milyonlarca liralık avantaj yaratıyor ve ihale sıralamasını değiştirebilecek seviyeye ulaşıyorsa, bu durum artık olağan bir hesaplama farklılığı olarak değerlendirilemez.
Sonuç olarak 2026/UY.I-1697 sayılı karar, aşırı düşük teklif açıklamasında metraj unsurunun tali bir hesap detayı olmadığını; teklifin gerçek maliyet yapısını, açıklamanın yeterliliğini ve ihale sonucunun sağlıklı oluşup oluşmadığını etkileyen esaslı bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle idare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktarlara dayalı açıklamalarda, söz konusu farkın teknik dayanağı gösterilemediği ve bu fark teklif bedelinde ihale sıralamasını etkileyebilecek avantaj yarattığı takdirde, açıklamanın 4734 sayılı Kanun’un 38’inci maddesi ve Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesi kapsamında yeterli kabul edilmesi mümkün olmayacaktır.
6. İhale Komisyonunun İnceleme ve Gerekçelendirme Yükümlülüğü
İhale komisyonunun aşırı düşük teklif açıklamalarına ilişkin incelemesi, yalnızca istekli tarafından belge sunulup sunulmadığının kontrolüyle sınırlı değildir. Komisyon, sunulan açıklamanın 4734 sayılı Kanun’un 38’inci maddesi ile Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesinde öngörülen açıklama rejimine uygun olup olmadığını; ayrıca ihale dokümanı, teknik şartname, analiz formatı, yapım şartları ve teklifin mali gerçekliği bakımından denetlenebilir nitelikte bulunup bulunmadığını değerlendirmekle yükümlüdür.
Bu kapsamda yapılacak incelemede öncelikle açıklama istenilen iş kalemleri ile istekli tarafından sunulan hesap cetveli ve analizlerin uyumu kontrol edilmelidir. İdarece açıklama istenilen iş kalemi veya iş grubu ile isteklinin açıkladığı kalemler arasında kapsam, poz numarası, iş kalemi tanımı, analiz girdileri ve birim fiyat esasları yönünden uyumsuzluk bulunması halinde açıklamanın sağlıklı kabul edilmesi mümkün değildir.
Ayrıca analizlerin idare tarafından verilen analiz formatına uygun şekilde düzenlenip düzenlenmediği, analiz girdilerinin eksiksiz gösterilip gösterilmediği, açıklama istenilen ve istenilmeyen analiz girdileri ayrımına riayet edilip edilmediği, açıklama istenilmeyen analiz girdileri bakımından Tebliğ’de öngörülen asgari tutar kurallarına uyulup uyulmadığı ve kâr ile genel gider oranının mevzuata uygun şekilde hesaplanıp hesaplanmadığı ayrıca incelenmelidir.
Birim fiyatların dayanağını oluşturan belgeler yönünden de komisyonun şekli belge kontrolüyle yetinmemesi gerekir. Üçüncü kişilerden alınan fiyat teklifleri, kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanan birim fiyatlar, rayiçler, maliyet/satış tutarı tespit tutanakları veya diğer açıklama yöntemleri Kamu İhale Genel Tebliği’nde öngörülen şartlar çerçevesinde değerlendirilmelidir. Belgenin varlığı tek başına yeterli olmayıp, belgenin açıklamaya konu iş kalemi veya analiz girdisiyle doğrudan ilişkili, tarih ve içerik bakımından uygun, imza ve onay şartlarını taşıyan ve teklif edilen fiyatı tevsik edebilir nitelikte olması gerekir.
Anahtar teslimi götürü bedel işlerde ise komisyonun incelemesi, hesap cetvelinde yer alan metrajların değerlendirilmesini de kapsamalıdır. Özellikle açıklama istenilen iş kalemlerinde isteklinin kullandığı metrajlar ile yaklaşık maliyet eki metrajlar arasında önemli farklılık bulunması halinde, bu farkın teklif tutarına etkisi hesaplanmalı; farkın ihale sıralamasını etkileyebilecek düzeyde mali avantaj oluşturup oluşturmadığı belirlenmelidir. Metraj farkı teknik olarak açıklanamıyor, proje ve mahal ile bağdaştırılamıyor ve teklif bedelini yapay biçimde düşürüyor ise, açıklamanın işin gerçek maliyetini karşıladığı kabul edilemez.
Bu çerçevede ihale komisyonu, aşırı düşük teklif açıklamasını değerlendirirken özellikle şu hususları birlikte dikkate almalıdır: açıklama istenilen iş kalemleri ile sunulan analizlerin uyumu, analiz formatına uygunluk, analiz girdilerinin eksiksizliği, açıklama istenilmeyen girdilere ilişkin tutar sınırları, kâr ve genel gider hesabı, birim fiyatların tevsik yöntemi, hesap cetvelindeki metrajların yaklaşık maliyet eki metrajlarla ilişkisi, metraj farkının parasal etkisi ve düşük metrajların teknik olarak açıklanabilirliği.
Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45.1.14’üncü maddesi uyarınca, Tebliğ’in 45.1.3 ila 45.1.13 maddelerine uygun açıklamada bulunmayan, açıklamaları idarece tanımlanan yapım şartlarına uymayan veya teknik şartnameye aykırı hususlar içeren isteklilerin tekliflerinin gerekçeleri belirtilmek suretiyle reddedilmesi gerekmektedir. Tebliğ’in 45.1.16’ncı maddesi ise bu gerekçelendirme yükümlülüğünü daha da somutlaştırmakta; açıklaması yeterli görülmeyen istekliler bakımından yalnızca ilgili Tebliğ maddesine atıf yapılmasını yeterli görmemekte, aykırılığın hangi düzenlemeye, hangi açıklama unsuruna ve ne şekilde ilişkin olduğunun kesinleşen ihale kararında açıkça belirtilmesini zorunlu kılmaktadır.
Dolayısıyla ihale komisyonunun aşırı düşük teklif açıklamasına ilişkin değerlendirmesi soyut, genel ve kalıp ifadelerle yapılamaz. Her aykırılığın hangi iş kalemi, hangi analiz girdisi, hangi belge, hangi metraj farkı veya hangi hesaplama üzerinden ortaya çıktığı somut şekilde gösterilmelidir. Bu yaklaşım hem isteklinin değerlendirme dışı bırakılma gerekçesini anlayabilmesi hem de idari başvuru ve yargısal denetim süreçlerinde kararın denetlenebilir olması bakımından zorunludur.
7. Sonuç
Aşırı düşük teklif açıklaması, yapım işi ihalelerinde teklif bedelinin yalnızca sayısal olarak izah edilmesini değil; teklifin ekonomik, teknik ve hukuki yönden uygulanabilir olup olmadığının ortaya konulmasını amaçlayan özel bir denetim mekanizmasıdır. Bu mekanizmanın sağlıklı işleyebilmesi için sürecin her aşamasının Kamu İhale Genel Tebliği’nin 45’inci maddesinde öngörülen usule uygun şekilde yürütülmesi gerekir.
Bu kapsamda idare tarafından açıklama talebinin, yaklaşık maliyet eki belgeler, sıralı iş kalemleri/grupları listesi, analiz girdileri ve açıklama istenilecek iş kalemleri esas alınarak oluşturulması; isteklinin açıklamasını Tebliğ’de öngörülen hesap cetveli, analiz formatı ve tevsik yöntemlerine uygun şekilde sunması; ihale komisyonunun ise açıklamayı yalnızca belge varlığı yönünden değil, işin teknik kapsamı ve maliyet gerçekliği bakımından da incelemesi gerekmektedir.
Anahtar teslimi götürü bedel teklif alınan ihalelerde metraj konusu bu incelemenin önemli unsurlarından biridir. Her ne kadar isteklinin hesap cetvelinde yer verdiği metrajların idare metrajlarıyla birebir aynı olması zorunlu değilse de, açıklama istenilen iş kalemlerinde idare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktarlar kullanılması halinde bu farkın teknik olarak izah edilebilir olması gerekir. Aksi halde düşük metraj, yalnızca bir hesaplama farklılığı olmaktan çıkar; teklif bedelini yapay şekilde düşüren ve açıklamanın güvenilirliğini etkileyen esaslı bir maliyet unsuru haline gelir.
Bu nedenle metraj farkı değerlendirilirken yalnızca sayısal farklılığın varlığına bakılmamalıdır. Farkın hangi iş kalemlerinde oluştuğu, oranı, parasal karşılığı, teklif sıralamasına etkisi ve proje, mahal listesi, teknik şartname, iş kalemi tarifi veya yapım yöntemiyle açıklanabilir olup olmadığı birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle açıklama istenilen iş kalemlerinde düşük metraj kullanılması suretiyle isteklinin teklif bedelinde kayda değer bir avantaj oluşuyorsa, bu durumun ihale komisyonu tarafından ayrıca ve gerekçeli şekilde incelenmesi zorunludur.
Kamu İhale Kurulu’nun 2026/UY.I-1697 sayılı kararı da bu yaklaşımı ortaya koymaktadır. Kararda, açıklama istenilen bazı iş kalemlerinde idare metrajlarından önemli ölçüde düşük miktarlar kullanılması ve bu suretle isteklinin teklif bedelinde ihale sıralamasını etkileyebilecek düzeyde mali avantaj oluşması, aşırı düşük teklif açıklamasının yeterliliği bakımından esaslı bir unsur olarak değerlendirilmiştir.
Sonuç olarak, aşırı düşük teklif süreci;
- Doğru açıklama talebi,
- Mevzuata uygun açıklama,
- Somut ve gerekçeli değerlendirme
aşamalarının birlikte işletilmesini gerektiren bütüncül bir süreçtir. İdare metrajlarından önemli ölçüde düşük metrajlara dayalı açıklamalar, ancak teknik gerekçesi ortaya konulduğu, ihale dokümanında öngörülen imalat kapsamını karşıladığı ve teklif sıralamasını haksız biçimde etkilemediği ölçüde kabul edilebilir. Bu şartlar sağlanmadığı takdirde, düşük metraj kullanımı teklifin gerçek maliyet yapısını ortadan kaldıran ve ihale sonucunun sağlıklı oluşmasını engelleyebilecek nitelikte bir aykırılık olarak değerlendirilmelidir.