Yüklenici firmalar bir kamu yapım işini ihale yoluyla üstlenmeleri durumunda çeşitli mali yükümlülükleri de kabul etmiş olurlar. Eski adı ile “müteahhit” olan terim yeni haliyle “yüklenici” olarak tarif edilmiştir. Aslında müteahhit kavramı da tam olarak mevzuattan çıkarılmamıştır. 4734 sayılı kanunda Yapım müteahhidi: Yapım işi ihalesine teklif veren gerçek veya tüzel kişileri veya bunların oluşturdukları ortak girişimler şeklinde tanımlanmıştır. Bu yüklenime sadece işin yapılması değil diğer mali mevzuatların ve sorumlulukların yüklenilmesi de girmektedir.
Kamudan bir iş almaya niyetlendiğinizde daha işin başında dosyayı satın alırken dosya bedeli ödenmesi uygulaması ile karşılaşabilirsiniz. Güncel uygulamada 4734’e tabi işlerde EKAP uygulaması ile doküman indirildiği için dosya parası verilmiyor ama büyük projelerde bu uygulama hala mevcuttur.
İhale ve sözleşme sürecindeki kesintiler birçok mevzuatın bir araya getirilmesi ile açıklanacak mali yükümlülükleri kapsamaktadır. Bu kadar farklı mevzuatın devreye girdiği bir konuyu tek bir yazıda ayrıntılı olarak anlatmak mümkün değildir. Bu yazımızda çok ayrıntıya girmeden ana başlıklar ve kısa açıklamalarla konuya dikkat çekmeye çalışacağız. Bu mali yükümlülüklerin genel hatlarıyla bilinmesi, teklif bedelinin ona göre oluşturulması gerekmektedir. Ortalama piyasaya yapılan işlere göre %10-%15 civarı genel gider öngörüsü ile teklif vermeniz gerektiğini bilmek zorundasınız.
Mevzuat gereği yapılması gereken bir kesintinin/tevkifatın hiç yapılmamış olması veya eksik yapılmasının idare görevlilerinin karşısına kamu zararı olarak çıkması muhtemeldir. O nedenle idareler açısından da konunun bilinmesi önem arz etmektedir.
I. YÜKLENİCİLERİN BAŞLICA EK MALİ YÜKÜMLÜLÜKLERİ
İşin yapılması, malzeme temini, zarar ziyan vb. zaten yüklenicilerin öngörerek ve işin uzmanı olarak yüklendikleri masraflardır. Bunların dışında ek mali yükümlülükleri tanımlamakta fayda vardır, bunları kategorik olarak sıralarsak;
1. İhale Öncesi Ve İhale Sürecindeki Muhtemel Mali Yükümlülükler
a) Dosya satın alma bedeli; EKAP ücretsiz ancak dosyası EKAP’A yüklenmeyip elden satılan ihalelerde dosya bedeli olabilmektedir.
b) Geçici teminat masrafı; Nakit olarak yatırılabilir, idarede alacağı varsa onu teminat gösterebilir ama mektup kullanacaksa banka veya sigorta acenteleri aylık bedel yansıtmaktadır.
c) İtiraz halinde KİK itiraz bedeli; İhale kararına itiraz edilmesi halinde ihalenin büyüklüğüne göre değişmekte ve ihale ilanı ile birlikte itiraz bedeli de yayınlanmaktadır.
d) Varsa vergi ve SGK borçları; ihaleye katılabilmek için 5.000TL üzeri borçlarının ödenmesi gerekmektedir.
2. Sözleşme Öncesi Muhtemel Mali Yükümlülükler
a) KİK payı; Yaklaşık maliyeti veya sözleşme bedeli 6.813.294 TL (2026 için) aşanlar için yükleniciden tahsil edilecek sözleşme bedelinin onbinde beşi.
b) Karar pulu; İhale Kanunlarına tabi olan veya olmayan resmi daire ve kamu tüzel kişiliğini haiz kurumların her türlü ihale kararları (binde 5,69)
c) Sözleşme damga vergisi; Mukavelenameler, taahhütnameler ve temliknameler (binde 9,48) damga vergisine tabidir. Sözleşme imza aşamasında yatırılması gerekmektedir.
İstisnalar: ilköğretim okulu, döviz kazandırıcı nitelikteki ihaleler ile uluslararası teklife açık ihaleler ile tapu kütüğünde “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı” yazan 2863 sayılı kanun kapsamında yapılan onarım ve restorasyon işleri muaftır.
d) Noter masrafı; Sözleşmede noter şartı varsa (çoğunlukla istenmemekte) noter masrafı da yükleniciye aittir.
e) Kesin teminat masrafı; Nakit olarak yatırılabilir, idarede alacağı varsa onu teminat gösterebilir ama mektup kullanacaksa banka veya sigorta acenteleri aylık (yaklaşık binde 2) bedel yansıtmaktadır.
3. Sözleşme Sürecindeki Muhtemel Ek Mali Yükümlülükler
a) Bütün Riskler (All Risk) Sigortası, Mali mesuliyet ve bakım devresi teminatı masrafı (her ihalede istenir yaklaşık binde 5)
b) Şantiye kurulum masrafı (her ihalede istenmez)
c) Teknik personel taahhütleri ve çalıştırılması
d) İdarece istenen araç gereçlere ait masraflar
e) Uygulama projesi hazırlatılması istenirse proje masrafları
f) Yapı kullanım izin belgesi giderleri (ruhsata tabi bina işlerinde)
g) Periyodik bakım masrafları geçici ve kesin kabul arası da dahildir. Örneğin; asansör, Jeneratör vb. periyodik bakımı masrafı kesin kabule kadar yükleniciye aittir.
Görüleceği üzere işin durumuna ve idarenin statüsüne göre başka ilave yükümlülükler olabileceği gibi yukarda sayılanlardan da bazılarına da her ihalede karşılaşılmamaktadır. Ama her durumda daha ihaleyi almadan bir kısım ilave masrafları göze almak gerektiği bilinmelidir.
II. HAKEDİŞ KESİNTİLERİ
Yapım işi hakediş kesintileri; idare ile yüklenici arasındaki sözleşme hükümleri uyarınca hakediş tutarından yapılan yasal ve idari indirimler başta olmak üzere mali mevzuattan gelen yükümlülüklerdir.
Hakediş raporları, bu Sözleşmenin eki olan Yapım işleri Genel Şartnamesinde düzenlenen esaslar çerçevesinde, kanuni kesintiler de yapılarak her ayın ilk beş iş günü içinde düzenlenir.
Her hakediş tutarından, bir evvelki hakediş tutarı çıkarıldıktan sonra kalan tutara idarece ilgili mevzuata göre hesaplanacak Katma Değer Vergisi eklendikten sonra bulunan miktardan sözleşmede yazılı kesintiler, varsa yüklenicinin idareye olan borçları ve cezalar ile kanunen alınması gereken vergiler kesilir.
Makalemizin asıl konusu olan hakediş kesintilerini de sıralayacak olursak birkaç farklı başlıkta ele almakta fayda vardır.
1. VERGİSEL KESİNTİLER
1.1. Hakediş Damga Vergisi: Her hakediş tutarı (KDV hariç) üzerinden damga vergisi kesilir. Damga Vergisi Kanunu (1 sayılı Tablo). Binde 9,48 oranında uygulanır.
İstisnalar: Resmi daire sayılmayan bağlı iktisadi işletmelerin hakedişlerinden ve tapu kütüğünde “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı” yazan 2863 sayılı kanun kapsamında yapılan onarım ve restorasyon işlerinden damga vergisi kesilmez.
1.2. İş Artışı Sözleşme Damga Vergisi: Sözleşmede iş artışı yapılmışsa artış tutarına tıpkı ilk sözleşmedeki gibi damga vergisi kesilmesi gerekir. Örneğin %20 iş artışı yapılmışsa bu %20 ye tekabül eden tutar için binde 9,48 oranında uygulanır.
İstisnalar: ilköğretim okulu, döviz kazandırıcı nitelikteki ihaleler ile uluslararası teklife açık ihaleler ile tapu kütüğünde “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı” yazan 2863 sayılı kanun kapsamında yapılan onarım ve restorasyon işleri muaftır.
1.3. Gelir/Kurumlar Vergisi (Yıllara Sâri İşler): İşin birden fazla takvim yılına sirayet etmesi (yıllara sâri olması) durumunda kesilir. Süre uzatımı verilerek iş yıllara sâri olmuşsa süre uzatımının onaylandığı tarihten/ yıllara sâri olduğu kesinleştiği tarihten sonraki hakedişlerden kesilir. Yıl sonu beklenmeden o yıl kalan aylardan da kesilir. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 94’üncü maddesi uyarınca %5 oranında gelir/kurumlar vergisi kesintisi uygulanır. Yer teslimi ve geçici kabulü aynı yıl içindeyse yıllara sâri kabul edilmez. Geçici kabul sonrası yapılan hakedişlerden de kesilmez.
1.4. KDV Tevkifatı: İdareye veya KDV mükellefiyetine bağlı olarak, yapım işlerinde yüklenicinin KDV’sinin bir kısmı tevkifata (kesintiye) tabi tutularak doğrudan idarece vergi dairesine ödenir. (Güncel uygulamada 3065 sayılı KDV Kanunu ile KDV Genel Uygulama Tebliği kapsamında tevkifat yapmakla sorumlu alıcılara karşı yapılan yapım işlerinde 4/10 oranında KDV tevkifatı uygulanmaktadır).
İstisnalar: Belediyeler, tebliğdeki “belirlenmiş alıcılar” listesinde sayılmamıştır. Ancak belediyelerin iktisadi işletmeleri bulunması durumunda KDV mükellefiyeti (a grubu) kapsamında değerlendirilirler ve bedeli KDV dahil 5 milyon TL ve üzerinde olan yapım işleri 4/10 oranında tevkifata tabi olur. Belediyelere bağlı su ve kanalizasyon idareleri (İSKİ, ASKİ vb.) ile belediye şirketleri ise doğrudan belirlenmiş alıcı kapsamında olup her durumda tevkifat yapar.
1.5. Vergi Borcu; Hakediş ödeme aşamasında şirketin devlete vergi borcu varsa bu borç ödenmeden hakedişi ödenemez. Beş bin TL üzerindeki borcunu ödemek zorunda veya hakedişten kesilmesini talep etmek zorundadır.
2. SÖZLEŞME GEREĞİ YAPILMASI GEREKEN KESİNTİLER
Sözleşmede yazan çeşitli kesintiler bu kapsamdadır. Kesin hesap kesintisi, Avans mahsubu gibi kesintiler tip sözleşme gereği hakedişlerden kesilirler.
2.1. İş Artışı Ek Kesin Teminatı; iş artışı verilen işlerde artış tutarının %6’sı oranında ek kesin teminat alınır.
2.2. Fiyat Farkı Kesin Teminatı; Ödenen fiyat farkı tutarının %6’sı tutulur. Geçici kabulün yapılması ve SGK ilişiksiz belgesinin getirilmesi sonucu yarısı kesin kabul sonrası da diğer yarısı iade edilir. Nakit de kesilebilir mektup da alınabilir.
2.3. Kesin Hesap/Geçici Kabul Kesintisi: Ara hakedişlerde yapılan iş tutarının %3’ü tutulur. Teklif birim fiyatlı işlerde kesin hesaplar idarece onaylandıktan sonra, ATGB işlerde ise geçici kabulden sonra iade edilir. Nakit de kesilebilir mektup da alınabilir. Fiyat farkı verilen işlerde Pn ile güncellenerek kesilir.
2.4. Avans Mahsubu: İş kapsamında yükleniciye avans verilmişse hakedişlerden kesilmek suretiyle avans mahsup edilir. Hakedişin sözleşme bedeline ait tutarına avans mahsup oranı uygulanmak suretiyle avans mahsubu yapılır. Avans mahsup oranı, avans verilme oranının %50 fazlasıdır. Yani %20 avans almışsa avans mahsup oranı %30 (%20+%20/2= %30) olarak uygulanır ve avans tamamen mahsup edilinceye kadar her hakedişten %30 oranında kesinti yapılır.
NOT: Yüzde 15 üzerinde verilen avanslardan faiz de alınması gerekir.
2.5. İdareye Olan Borçlar; Yüklenicinin eğer idareye bu işten veya başka işten borcu varsa hakedişten kesilir. İdarece verilen malzeme, araç, arsa, elektrik vb. bedellerinin yükleniciden tahsil edileceği yönünde bir hüküm varsa, tüketilen veya kullanılan bu unsurların bedelleri piyasa rayici veya sözleşme fiyatları üzerinden hesaplanarak ara hakedişlerden düşülür.
2.6. İşçi Alacakları; Yüklenici iş kapsamında çalıştırdığı personelin ücretlerini ödememişse İdare hakedişten kesinti yaparak öder.
2.7. Nefaset Kesintisi: İmalatın standartlara veya projeye uygunsuz yapılması durumunda düzeltme amacıyla hakedişten eksik ödeme şeklinde yapılan kesintidir. Kabul komisyonu kusurlu olmakla birlikte kabule engel olmayan işler için kusur oranına göre nefaset keser. Eksik yapılan iş nefaset kesilerek kabul edilemez.
2.8. SGK Borcu Kesintisi; Eğer şirketin SGK borcu varsa bu borcu ödemeden hakedişi ödenemez. İhaleye girişte 5.000TL altı muafken hakedişte muafiyet uygulanmamaktadır.
3. CEZALARLA İLGİLİ KESİNTİLER
3.1. Gecikme Cezası: Yüklenicinin işi süresinde bitirememesi (gecikme cezası) veya sözleşme şartlarına aykırı davranması durumlarında sözleşme hükümleri çerçevesinde uygulanan ceza kesintileridir. İdareler sözleşmede on binde üç ile on binde altı arasında bir oranı ihaleye çıkmadan önce tercihen belirlerler. İşin süresinde bitirilememesi halinde yükleniciye bitirmesi için süre verilir (en az 10 gün) ve bu süre zarfında günlük ceza kesilir.
NOT: İlk sözleşme bedeli üzerinden ceza kesilir iş artışlı tutar üzerinden değil.
3.2. Kısmi Gecikme Cezası; Sözleşmede iş kısımları belirtilmiş ve her bir iş kısmının tamamlanması için öngörülen sürelerde eğer kısımlar tamamlanmamışsa sözleşmedeki günlük gecikme cezası uygulanır.
NOT: Toplam sözleşme bedeli üzerinden değil o kısım bedeli üzerinden gecikme cezası uygulanır.
3.3. Sözleşmeye Uygun İş Yapmama Cezası; İşin devamında da (sürenin bitmesinden önce) yükleniciye işini sözleşmeye uygun yürütmesi, aksi halde işin feshedileceğine dair en az on günlük süre verilerek günlük gecikme cezası kesilebilir. Burada önemli husus yüklenicinin idareyi uğraştırması, hatalı imalat yapması, şartnameye uygun malzeme kullanmaması ve bu durumu alışkanlık haline getirmesi gibi durumlarda uygulanabilir. Çünkü süre bitimine kadar durumu düzeltmemesi halinde işi feshedilmelidir.
3.4. İş Programının Aşırı Aksatılması Cezası; Yüklenici iş programını aşırı derecede aksatmış ve kalan sürede işini fen ve sanat kurallarına göre bitiremeyeceğinin anlaşılması halinde süre bitimi beklenmeden en az on günlük ihtar verilir ve bu süre zarfında günlük gecikme cezası da kesilerek süre bitiminde işi feshedilebilir. Bu sayede yıllarca bitmeyen kamu yatırımlarının önüne geçilmiş olur.
3.5. Geçici Kabul Eksikleri Cezası: İş kabule hazır olmakla birlikte (%5’ten az eksik) kullanılmasına engel teşkil etmeyen tehlike arz etmeyen kusurlar için yükleniciye süre verilir ve bu sürede eksiklikleri gidermesi halinde gecikme cezası kesilmez. Ancak süre bitiminde eksiklikler giderilmemişse bu sefer eksiklikler tamamlanıncaya kadar sözleşmedeki günlük gecikme cezasının %10’u kadar gecikme cezası gecikilen gün kadar uygulanır.
3.6. Teknik Personel Cezası: Zamanında bildirilmeyen eksik bildirilen personel için sözleşmede belirtilen günlük ceza kesilir.
3.7. İş Programı Geç Sunulması Cezası: Yer tesliminden sonra iş programını 15 gün içinde idareye sunmak zorundadır. İş programı uygun bulunmamışsa beş gün yükleniciye süre verilir. Yine sunmamışsa günlük gecikme cezası uygulanması gerekir. Önceki düzenlemede günlük gecikme cezasının %10 şeklindeyken 01/09/2025 tarihinden sonraki işlerde doğrudan günlük gecikme cezası gibi ağır bir yaptırım öngörülmüştür.
3.8. Teminat Süresi Bakım Gecikme Cezası: Teminat süresi içinde (Geçici kabul-kesin kabul arası) bakım ve düzeltme sorumluluğunu yerine getirmezse on gün süre verilir süre bitiminden itibaren gecikme cezasının %10’u oranında günlük ceza uygulanır.
3.9. Kesin Kabul Eksik Gidermeme Cezası: Kesin kabul komisyonu işi kabule uygun bulmaz veya uygun bulmakla beraber eksiklikleri belirler ve giderilmesi için süre verir. Kabule uygun değilse eksiklikler giderilinceye kadar; kabule uygun olup eksiklikler için verilen sürenin bitiminden sonra günlük gecikme cezasının %10’u oranında günlük ceza uygulanır.
3.10. Araç – Gereç Teslimi Gecikme Cezası: Sözleşmede işin gerçekleşmesi için lüzum görülen ve adeti cinsi çeşidi yazılmış araçlar için öngörülen cezalar düzenlenecek ilk hakedişten kesilir.
3.11. Şantiye Kurulmama Cezası: Sözleşmede süre verilmiş ve gecikme halinde ceza öngörülmüşse kesilir.
Sonuç
Yapım işlerinde hakedişlerden yapılan kesintiler yalnızca vergisel yükümlülüklerden ibaret olmayıp sözleşmeden doğan mali sorumluluklar ve idari yaptırımların da önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu çalışmada ek mali yükümlülükler hariç vergisel kesintiler, sözleşmeye dayalı kesintiler ve cezai kesintiler olmak üzere toplam 24 farklı kesinti türü sistematik biçimde incelenmiştir. Özellikle uygulamada sık karşılaşılan hataların önlenebilmesi için hem idarelerin hem de yüklenicilerin güncel mevzuatı birlikte değerlendirmeleri önem arz etmektedir. Hakediş sürecinin doğru yönetilmesi; kamu zararının önlenmesi, uyuşmazlıkların azaltılması ve kamu kaynaklarının etkin kullanılmasına katkı sağlayacaktır.
Yararlanılan Kaynaklar
- İhaleden Kesin Hesaba Yapım İşi Hakediş Rehberi 5. Baskı / İbrahim ATALAY / Seçkin Yayıncılık – Ankara 2026
- Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu (4735)
- Kamu İhale Kanunu (4734)
- Kamu Malî Yönetimi Ve Kontrol Kanunu (5018)
- Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ)
- İdari Şartname ve Sözleşme
- Vergi ve SGK Mevzuatı