Aşırı düşük teklif; ihale komisyonu tarafından tekliflerin değerlendirilmesi sonucunda, hizmet alımı ve yapım işleri ihalelerinde hesaplanan sınır değerin altında kalan, mal alımı ihalelerinde ise diğer tekliflere veya idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre aşırı düşük olduğu değerlendirilen teklifi ifade etmektedir. Sınır değerin altında kalan tekliflerin idarece ihale dokümanı kapsamında açıklanmasının istenmesi halinde, istekliler tarafından aşırı düşük teklif açıklama dosyası hazırlanarak teklif fiyatını oluşturan maliyet unsurlarının mevzuata uygun şekilde açıklanması gerekmektedir.
Aşırı düşük tekliflere ilişkin temel düzenleme 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 38’inci maddesinde yer almaktadır. Bunun yanında, Kanun hükmüne paralel olarak ihale uygulama yönetmeliklerinde ve Kamu İhale Genel Tebliği’nde de ayrıntılı düzenlemelere yer verilmiştir. Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, bir teklifin aşırı düşük teklif olarak değerlendirilmesinde yaklaşık maliyet, diğer istekliler tarafından verilen teklifler ile yapım ve hizmet alımı ihalelerinde hesaplanan sınır değer belirleyici unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır.
Aşırı düşük teklif açıklaması, yalnızca ihale komisyonunun teklif değerlendirmesi sırasında dikkate aldığı ve sözleşmenin imzalanmasıyla birlikte hukuki önemini yitiren geçici bir açıklama belgesi olarak değerlendirilmemelidir. Aksine, açıklamanın idarece uygun bulunması halinde, yüklenicinin teklif fiyatını oluşturan analizler, rayiçler, işçilik ve makine girdileri ile yapım yöntemi idarece kabul edilmiş teknik ve mali veriler niteliği kazanır. Bu nedenle sözleşmenin uygulanması sırasında sözleşmede bulunmayan veya fiyatı belirli olmayan yeni iş kalemlerinin ortaya çıkması halinde, bu iş kalemlerine ilişkin yeni birim fiyatın tespitinde yüklenicinin ihale aşamasında uygun bulunan aşırı düşük teklif açıklaması önem arz etmektedir.
Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde de bu hususa öncelik verilmiştir. Anılan maddede yeni birim fiyat tespiti idarenin takdirine bırakılmamış; analizlerin hangi sırayla oluşturulacağı, rayiçlerin hangi kaynaklardan alınabileceği, kâr ve genel giderin nasıl uygulanacağı, %90 sınırının hangi hâllerde devreye gireceği ve uyuşmazlık hâlinde sürecin nasıl yürütüleceği ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu yönüyle yeni birim fiyat tespiti, sadece yeni iş kalemi için bir bedel belirleme işlemi olmayıp, aynı zamanda ihale sonucunda oluşan teklif fiyatı yapısının sözleşmenin uygulanması sürecinde korunmasını sağlayan bir mekanizmadır.
Burada özellikle vurgulanması gereken husus şudur: Aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan analiz, yeni iş kalemine aynen uygulanacak değişmez bir hesap cetveli değildir. Ancak bu analiz, yeni iş kalemiyle teknik benzerlik kurulduğu ölçüde öncelikle dikkate alınması gereken referans analiz niteliğindedir. Yeni iş kaleminin tanımı, tarifi, yapım şartları, malzeme cinsi, miktarları, işçilik ihtiyacı ve makine kullanımı farklılık gösterebilir. Bu durumda mevcut analiz, yeni iş kalemine uygun şekilde revize edilir. Dolayısıyla aşırı düşük teklif açıklaması, yeni fiyatın doğrudan kopyalanacağı bir belge değil; yeni fiyat hesabında öncelikle başvurulacak bir dayanak niteliğindedir.
Aşırı düşük teklif uygulamasının gerek idareler gerekse istekliler açısından teknik ve hukuki birçok unsuru birlikte içermesi, uygulamada bu alandaki hataların da artmasına neden olmaktadır. Nitekim Kamu İhale Kurulu kararları incelendiğinde, çok sayıda kararda idarelerin aşırı düşük teklif sorgulamasını mevzuata uygun şekilde gerçekleştirmemesi nedeniyle açıklama sürecinin yenilenmesine karar verildiği, bazı kararlarda ise isteklilerin açıklamalarının mevzuata uygun hazırlanmaması nedeniyle tekliflerinin değerlendirme dışı bırakıldığı görülmektedir. Aynı durum, sözleşmenin uygulanması aşamasında yeni birim fiyat tespitine ilişkin işlemler bakımından da önem taşımakta olup, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde öngörülen usul ve esaslara uygun hareket edilmesi, sonradan ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.
1. Yeni birim fiyat tespitinde aşırı düşük teklif açıklaması
Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesi, yeni birim fiyat tespitinde analiz oluşturulmasına ilişkin kaynakları belirli bir öncelik sırasına bağlamıştır. Bu sıralama, idarenin yeni bir iş kalemi ortaya çıktığında serbestçe analiz seçmesine imkân tanımamakta; yeni birim fiyatın hangi esaslara göre oluşturulacağını ortaya koymaktadır.
İlanı ve duyurusu 01.09.2025 tarihinden önce yapılan ihalelerde uygulanacak Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde;
“Yüklenicinin birim fiyatlarının/teklifinin tespitinde kullanarak teklifi ekinde veya aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında idareye sunduğu ve yeni iş kalemi/grubu ile benzerlik gösteren iş kalemlerine/gruplarına ait analizler dikkate alınarak oluşturulacak analizler”
hükmüne yer verilmiştir.
Benzer şekilde, 01.09.2025 tarihi ve sonrasında ilanı veya duyurusu yapılan ihalelerde uygulanacak Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde ise;
“Yüklenicinin birim fiyatlarının/teklifinin tespitinde kullanarak aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında idareye sunduğu ve yeni iş kalemi/grubu ile benzerlik gösteren iş kalemlerine/gruplarına ait analizler dikkate alınarak oluşturulacak analizler.”
düzenlemesine yer verilmiştir.
Her iki düzenleme birlikte değerlendirildiğinde, yeni iş kalemine ilişkin analiz oluşturulurken ilk başvurulacak kaynağın, yüklenicinin ihale sürecinde idareye sunduğu ve uygun bulunan analizler olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, 01.09.2025 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemede “teklif eki” ibaresine yer verilmemiş, yalnızca aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan analizler esas alınarak hüküm yeniden kaleme alınmıştır. Bu değişiklik aslında tesadüfi olmayıp, ihale mevzuatında zaman içerisinde yapılan değişikliklerin doğal bir sonucudur. Zira mevcut yapım işleri ihale mevzuatı uyarınca istekliler, teklifleri ekinde analiz sunmamakta; analizler yalnızca aşırı düşük teklif sorgulaması kapsamında idarenin talebi üzerine sunulmaktadır. Bu nedenle yeni düzenleme, fiili uygulamaya uygun hale getirilmiş ve analiz kaynağı olarak yalnızca aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan analizlere yer verilmiştir.
Bu düzenleme uygulamada önemli sonuçlar doğurmaktadır. Yeni bir iş kaleminin ortaya çıkması halinde idare, doğrudan kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanan analizleri, yaklaşık maliyet analizlerini veya başka idarelere ait analizleri esas alarak yeni birim fiyat oluşturamaz. Öncelikle yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu analizler incelenmeli ve yeni iş kalemiyle teknik ve analiz girdisi bakımından benzerlik gösteren bir analiz bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Böyle bir analiz mevcut ise, yeni iş kaleminin teknik özellikleri dikkate alınarak bu analizdeki girdiler esas alınmalı; ancak benzer analiz bulunmaması veya mevcut analizin teknik olarak yeni iş kalemine uygulanmasının mümkün olmaması hâlinde Genel Şartname’de belirtilen diğer analiz kaynaklarına geçilmelidir.
Bu yönüyle aşırı düşük teklif açıklaması, özellikle artan işlerde ve anahtar teslimi götürü bedel sözleşmelerde proje değişikliği nedeniyle ortaya çıkan yeni veya azalan imalatların yeni birim fiyatlarının tespitinde göz ardı edilebilecek bir belge değildir. İdarece uygun bulunan aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında yüklenici tarafından sunulan analizler ve analiz girdileri, teklif fiyatının hangi maliyet unsurları esas alınarak oluşturulduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle söz konusu analizler, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin öngördüğü düzenlemeler gereği yeni birim fiyatın oluşturulmasında öncelikle değerlendirilmesi gereken analiz kaynağını oluşturmaktadır.
2. 01.09.2025 öncesi ve sonrası düzenlemede analiz önceliği
Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesi, 30.07.2025 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiş olup, uygulanacak hükümler ihale veya ön yeterlik ilanının ya da duyurusunun yapıldığı tarihe göre farklılık göstermektedir. Bu nedenle, yeni birim fiyatın tespitinde uygulanacak analiz oluşturma yönteminin belirlenebilmesi için öncelikle ihalenin hangi düzenlemeye tabi olduğunun tespit edilmesi gerekmektedir.
Her iki düzenleme birlikte incelendiğinde, analiz oluşturulmasında izlenecek temel sistematiğin korunduğu, ancak 01.09.2025 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemede analiz oluşturma yönteminin daha ayrıntılı ve uygulamaya yön verecek şekilde yeniden ele alındığı görülmektedir.
| İnceleme Konusu | 01.09.2025 Öncesi Düzenleme | 01.09.2025 Sonrası Düzenleme | Değerlendirme |
| İlk başvurulacak analiz kaynağı | Yüklenicinin teklif ekinde veya aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu benzer analizler | Yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu benzer analizler | Yeni düzenlemede “teklif eki” ibaresi çıkarılmış, analiz kaynağı yalnızca aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan analizlerle sınırlandırılmıştır. |
| Analizlerin oluşturulması | Yeni iş kalemiyle benzerlik gösteren analizlerden yararlanılır. | Yeni iş kaleminin tanımı, tarifi ve yapım şartları idarece belirlendikten sonra benzer analizlerden yararlanılır. | Yeni düzenlemede analiz oluşturmadan önce iş kaleminin teknik kapsamının belirlenmesi hüküm altına alınmıştır. |
| Diğer analiz kaynaklarına geçiş | Benzer analiz bulunmaması hâlinde sırasıyla idare veya diğer idare analizleri, önceki iş analizleri ve puantaj yöntemi uygulanır. | Aynı sistem korunmuştur. | Analiz kaynakları bakımından öngörülen öncelik sırası değiştirilmemiştir. |
| Puantaj yöntemi | Son başvurulacak yöntem olarak düzenlenmiştir. | Son başvurulacak yöntem olarak korunmuştur. | Puantaj esaslı analiz, ancak diğer analiz kaynaklarından yararlanılamaması hâlinde uygulanabilecektir. |
Tabloda da görüleceği üzere, 01.09.2025 tarihinden önce ve sonra yürürlükte bulunan düzenlemeler arasında analiz kaynaklarının öncelik sıralaması bakımından esaslı bir değişiklik bulunmamaktadır. Her iki düzenlemede de yeni iş kalemine ilişkin analiz oluşturulurken öncelikle yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu ve yeni iş kalemiyle benzerlik gösteren analizlerin dikkate alınması öngörülmektedir.
Bununla birlikte, 01.09.2025 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme ile analiz oluşturma süreci daha sistematik hâle getirilmiştir. Özellikle yeni iş kaleminin tanımı, tarifi ve yapım şartlarının idarece belirlenmesi gerektiğinin açıkça düzenlenmesi, analiz oluşturma işleminin yalnızca mevcut analizlerin karşılaştırılmasından ibaret olmadığını; öncelikle fiyatı belirlenecek iş kaleminin teknik kapsamının ortaya konulması gerektiğini göstermektedir.
Öte yandan yeni düzenlemede “teklif eki” ibaresine yer verilmemesi de mevcut ihale uygulamasıyla uyumlu bir değişikliktir. Zira yürürlükteki yapım işleri ihale mevzuatına göre istekliler teklifleri ekinde analiz sunmamakta, analizler yalnızca aşırı düşük teklif sorgulaması kapsamında idarenin talebi üzerine hazırlanmaktadır. Bu nedenle yeni düzenleme, uygulamada fiilen karşılığı bulunmayan “teklif eki analiz” kavramını metinden çıkarmış ve analiz kaynağını yalnızca aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan analizlerle sınırlandırmıştır.
3. Analizlerin oluşturulmasında izlenecek yöntem
Yeni iş kalemine ilişkin analiz oluşturulurken değerlendirme, öncelikle benzerlik üzerinden yapılmalıdır. Buradaki benzerlik karşılaştırması yapılırken imalatın yapım tekniği, kullanılan malzeme türü, işçilik niteliği, makine ve ekipman ihtiyacı, ölçü birimi, uygulama koşulları ve imalatın sözleşme kapsamındaki fonksiyonu birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle yeni iş kalemi ile aşırı düşük teklif açıklamasında yer alan bir iş kalemi arasında teknik ilişki kurulabiliyorsa, mevcut analiz doğrudan reddedilmemeli; yeni imalata uygulanabilir yönleri bakımından incelenmelidir. Ancak bu inceleme, mevcut analizin aynen alınması anlamına gelmez. Yeni iş kaleminin teknik özellikleri mevcut analizden farklılık gösteriyorsa, analizde yer alan girdilerin miktarları, cinsleri veya bazı girdilerin varlığı yeni imalatın gereklerine göre yeniden değerlendirilmelidir.
Örneğin, yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında 15.150.1006 poz numaralı “Beton santralinde üretilen veya satın alınan ve beton pompasıyla basılan, C30/37 basınç dayanım sınıfında, gri renkte, normal hazır beton dökülmesi (beton nakli dâhil)” iş kalemine ilişkin analiz sunduğu bir yapım işinde, proje değişikliği nedeniyle 15.150.1007 poz numaralı “Beton santralinde üretilen veya satın alınan ve beton pompasıyla basılan, C35/45 basınç dayanım sınıfında, gri renkte, normal hazır beton dökülmesi (beton nakli dâhil)” iş kaleminin yapılmasının gerekli olduğu düşünülsün.
Bu durumda her iki iş kaleminin de beton santralinde üretilen veya satın alınan hazır betonun beton pompası ile dökülmesini kapsadığı, betonun nakli, döküm yöntemi, pompa kullanımı, işçilik organizasyonu ve uygulama tekniği bakımından aynı üretim sürecine sahip olduğu görülmektedir. İş kalemleri arasındaki temel farklılık, kullanılan hazır betonun basınç dayanım sınıfından kaynaklanmaktadır.
Dolayısıyla idarenin yapması gereken işlem, C30/37 beton analizini tamamen bir kenara bırakarak yeni bir analiz oluşturmak değildir. Öncelikle aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan 15.150.1006 pozuna ait analiz esas alınmalı; daha sonra C35/45 beton kullanılmasından kaynaklanan teknik farklılıklar dikkate alınarak gerekli revizyonlar yapılmalıdır. Başka bir ifadeyle, beton girdisi ve buna bağlı olarak değişmesi gereken analiz unsurları yeni iş kalemine uygun şekilde güncellenmeli; buna karşılık değişmeyen işçilik, makine, ekipman ve uygulama yöntemine ilişkin analiz girdileri korunmalıdır.
Bu örnek, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde öngörülen analiz oluşturma sistematiğinin uygulamadaki karşılığını göstermektedir. Benzer analizin bulunması hâlinde yeni analiz sıfırdan oluşturulmamakta; mevcut analiz, yeni iş kaleminin teknik özellikleri dikkate alınarak revize edilmektedir. Buna karşılık, yeni iş kalemi ile aşırı düşük teklif açıklamasında yer alan analiz arasında teknik benzerlik kurulamıyorsa, mevcut analizden yararlanılması mümkün değildir. Bu durumda Genel Şartname’de öngörülen diğer analiz kaynaklarına sırasıyla başvurulması gerekmektedir.
Dolayısıyla analiz oluşturma sürecinde belirleyici olan husus, iş kalemlerinin aynı poz numarasına veya benzer isme sahip olması değil; kullanılan malzeme, yapım tekniği, işçilik, makine ve ekipman ihtiyacı ile uygulama yönteminin birlikte değerlendirilmesi sonucunda teknik benzerliğin bulunup bulunmadığıdır. Teknik benzerlik mevcut ise aşırı düşük teklif açıklamasındaki analiz yeni iş kalemine uyarlanarak kullanılacak, teknik benzerliğin bulunmaması hâlinde ise Genel Şartname’nin öngördüğü diğer analiz oluşturma yöntemlerine geçilecektir.
Yeni analiz oluşturulurken izlenecek değerlendirme süreci aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
| Aşama | Yapılacak Değerlendirme | Uygulamadaki Sonuç |
| 1 | Yeni iş kaleminin tanımı, tarifi ve yapım şartları belirlenir. | Fiyatlandırılacak imalatın teknik kapsamı netleştirilir. |
| 2 | Aşırı düşük teklif açıklamasında yeni iş kalemiyle teknik benzerlik gösteren analiz bulunup bulunmadığı araştırılır. | Benzer analiz bulunması hâlinde değerlendirmeye bu analiz esas alınarak başlanır. |
| 3 | Benzer analizin yeni iş kalemine uygulanabilirliği incelenir. | Analizin hangi girdilerinin korunacağı, hangilerinin revize edileceği belirlenir. |
| 4 | Yeni iş kaleminin teknik özelliklerine göre gerekli revizyonlar yapılır. | Malzeme, işçilik, makine ve diğer analiz girdileri yeni imalata uygun hâle getirilir. |
| 5 | Benzerlik bulunmaması hâlinde Genel Şartname’de öngörülen diğer analiz kaynaklarına başvurulur. | İdare veya diğer idare analizleri, önceki benzer yapım işi analizleri veya puantaj esaslı analiz yöntemi kullanılır. |
| Aşama | Yapılacak İşlem (YİGŞ m.22) | Dayanak Düzenleme |
| 1 | Yeni iş kaleminin veya iş grubunun tanımı, tarifi ve yapım şartları belirlenir. (01.09.2025 sonrası düzenleme) | YİGŞ m.22/2 |
| 2 | Yüklenicinin birim fiyatlarının/teklifinin tespitinde kullanarak aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında idareye sunduğu ve yeni iş kalemi veya iş grubuyla benzerlik gösteren analizler dikkate alınır. | YİGŞ m.22/2-a |
| 3 | Bu analizlerden yararlanılamaması halinde, idarede veya diğer idarelerde mevcut olan ve yeni iş kalemi veya iş grubuna benzerlik gösteren analizler dikkate alınır. | YİGŞ m.22/2-b |
| 4 | Bu analizlerin de bulunmaması halinde, idarenin daha önce gerçekleştirdiği ve ihale konusu işe benzer nitelikteki yapım işlerinin sözleşmelerinde ortaya çıkan maliyet analizlerinden yararlanılır. | YİGŞ m.22/2-c |
| 5 | Yukarıdaki analizlerden hiçbirinin kullanılamaması halinde, yeni iş kaleminin yapılması sırasında tutulacak puantaj esas alınarak malzeme miktarları, işçilik, makine ve diğer girdiler belirlenmek suretiyle analiz oluşturulur. | YİGŞ m |
Tablodan da görüleceği üzere, Yapım İşleri Genel Şartnamesi analiz oluşturulmasında kademeli bir sistem benimsemiştir. Bu sistemde öncelik, yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında idareye sunduğu ve yeni iş kalemiyle benzerlik gösteren analizlere verilmiştir. Ancak bu analizlerden yararlanılmasının mümkün olmaması hâlinde, Genel Şartname’de belirtilen diğer analiz kaynaklarına sırasıyla başvurulması öngörülmüştür. Dolayısıyla analiz oluşturulmasında idareye, analiz kaynakları arasında uyulması zorunlu bir öncelik sırası belirlenmiştir.
4. Rayiçlerin seçimi ve teklif rayicinin etkisi
Yeni fiyat hesabında analiz kadar önemli olan diğer unsur rayiçtir. Analiz, hangi girdinin hangi miktarda kullanılacağını gösterirken; rayiç, bu girdinin birim bedelini ifade eder. Bu nedenle yeni birim fiyat hesabında sadece analiz kaynağının değil, analizdeki girdilere uygulanacak rayiçlerin de doğru belirlenmesi gerekir.
01.09.2025 öncesi düzenlemede, iş kaleminin niteliğine uygun olarak oluşturulan analizlere uygulanacak rayiçlerde öncelikle yüklenicinin teklif ekinde veya aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu teklif rayiçleri dikkate alınmaktadır. Bunun mümkün olmaması halinde idare veya diğer idare rayiçleri, idarenin önceki benzer işlerinde ortaya çıkan fiyatlar ve idarece kabul edilmek şartıyla oda onaylı yerel rayiçler kullanılabilir.
01.09.2025 sonrası düzenlemede ise rayiç sistemi daha ayrıntılıdır. Yeni metin, fiyat farkı verilmesi öngörülen işler ile fiyat farkı verilmesi öngörülmeyen işleri birbirinden ayırmıştır. Fiyat farkı verilen işlerde varsa yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklamasındaki teklif rayiçleri kullanılır; kamu rayiçleri ve diğer rayiçler ise ihale tarihine göre güncelleme veya indirgeme mantığı içinde değerlendirilir. Fiyat farkı verilmeyen işlerde ise proje değişikliği onay tarihi daha belirleyici hale getirilmiş; teklif rayiçlerinin ve kamu rayiçlerinin bu tarihle ilişkilendirilerek güncellenmesi öngörülmüştür.
| Rayiç konusu | 01.09.2025 öncesi | 01.09.2025 sonrası |
| Teklif rayicinin yeri | Teklif ekinde veya aşırı düşük açıklamasında verilen rayiçler kullanılabilir. | Fiyat farkı verilen ve fiyat farkı verilmeyen işler bakımından teklif rayiçleri ayrı ayrı düzenlenmiştir. |
| Kamu rayiçleri | Genel kaynaklardan biri olarak sayılmıştır. | İhale tarihi, proje değişikliği tarihi ve alt endeks ilişkisiyle ayrıntılı düzenlenmiştir. |
| Yerel rayiçler | Uygulama ayına ait oda onaylı yerel rayiçler kullanılabilir. | Fiyat farkı sistemine göre güncelleme veya doğrudan kullanım ayrımı yapılmıştır. |
| Tarih etkisi | Düzenleme daha genel niteliktedir. | İhale tarihi ve proje değişikliği onay tarihi belirleyici hale gelmiştir. |
Uygulamada bu ayrım önemlidir. Yüklenici aşırı düşük teklif açıklamasında, örneğin mobil vinç için belirli bir saatlik rayiç, beton pompası için belirli bir bedel veya işçilik için belirli bir birim maliyet sunmuşsa ve yeni iş kaleminde aynı girdiler yer alıyorsa, idarenin bu teklif rayiçlerini değerlendirmeden doğrudan kamu rayicine geçmesi doğru olmaz. Ancak teklif rayicinin yeni iş kalemindeki girdiyi karşılamaması, teknik olarak farklı bir girdinin söz konusu olması veya teklif rayicinin uygulanabilir olmaması halinde Şartname’deki sonraki rayiç kaynaklarına başvurulabilir.
5. Fiyat farkı verilen ve fiyat farkı verilmeyen işlerde 01.09.2025 sonrası rayiç kullanımı
01.09.2025 sonrası düzenlemenin en önemli yeniliği, rayiçlerin fiyat farkı verilen ve fiyat farkı verilmeyen işler bakımından ayrı esaslara bağlanmış olmasıdır. Bu ayrım, yeni fiyat hesabında hangi ekonomik tarihin esas alınacağını doğrudan etkiler.
Fiyat farkı verilmesi öngörülen işlerde, hesap mantığı ağırlıklı olarak ihale tarihindeki fiyat seviyesinin korunmasına yöneliktir. Bu nedenle kamu rayiçleri, ihale tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endeks ile rayicin yayımlandığı tarihin içinde bulunduğu aya ait alt endeks arasındaki ilişki kurularak güncellenir veya indirgenir. İhale tarihinden sonra yayımlanan bir rayicin kullanılması halinde de bu rayiç doğrudan güncel tutarıyla değil, ihale tarihine indirgenmiş değeriyle hesaba dahil edilir.
Fiyat farkı verilmesi öngörülmeyen işlerde ise proje değişikliği onay tarihi daha belirleyici hale gelmiştir. Bu durumda yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklamasında sunduğu teklif rayiçleri, proje değişikliği onay tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endeksin ihale tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endekse bölünmesi suretiyle güncellenir. Kamu rayiçleri bakımından da proje değişikliği onay tarihinin içinde bulunduğu yıl ve ay dikkate alınır.
| Rayiç güncelleme konusu | Fiyat farkı verilen işler | Fiyat farkı verilmeyen işler |
| Teklif rayici | Varsa doğrudan kullanılır. | Proje değişikliği onay tarihine göre güncellenerek kullanılır. |
| Kamu rayici | İhale tarihi esas alınarak güncellenir veya indirgenir. | Proje değişikliği onay tarihi esas alınarak güncellenir. |
| İhale tarihinden sonra yayımlanan rayiç | İhale tarihine indirgenir. | Proje değişikliği onay tarihine göre değerlendirilir. |
| Yerel rayiç | Proje değişikliği onay tarihinden ihale tarihine indirgenerek kullanılabilir. | Proje değişikliği onay tarihinin içinde bulunduğu aya ait yerel rayiç kullanılabilir. |
| Temel ekonomik referans | İhale tarihi | Proje değişikliği onay tarihi |
Tablodan da görüleceği üzere, 01.09.2025 tarihinden sonra ilanı veya duyurusu yapılan yapım işlerinde yeni birim fiyatın oluşturulması, yalnızca analizde kullanılan rayicin belirtilmesinden ibaret değildir. Yeni birim fiyat tutanağında, kullanılan rayicin hangi kaynaktan temin edildiği, teklif rayici mi yoksa kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanan rayiçlerden mi yararlanıldığı, rayicin ait olduğu yıl ve yayımlanma tarihi, işin fiyat farkına tabi olup olmadığı, ihale tarihi veya proje değişikliği onay tarihinin esas alınma gerekçesi ile rayiç üzerinde güncelleme veya indirgeme işlemi yapılmış ise buna esas alınan alt endeks ve uygulanan katsayının açıkça gösterilmesi gerekmektedir. Aksi halde, yeni birim fiyatın hangi yöntemle oluşturulduğu ve rayiçlerin Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde öngörülen esaslara uygun olarak belirlenip belirlenmediğinin denetlenmesi mümkün olmayacaktır.
6. Kâr ve genel giderin uygulanması
Yeni fiyat hesabında kâr ve genel gider uygulanması bakımından, 01.09.2025 tarihinden önce ve sonra ilanı veya duyurusu yapılan işler arasında esaslı bir farklılık bulunmamaktadır. Her iki düzenlemede de öncelikle sözleşmede yeni birim fiyat analizleri için önceden belirlenmiş bir kâr ve genel gider oranı bulunup bulunmadığına bakılması gerekmektedir. Sözleşmede bu yönde özel bir oran öngörülmüşse, yeni birim fiyat hesabı bu oran esas alınarak sonuçlandırılır. Buna karşılık sözleşmede yeni birim fiyat analizleri için önceden belirlenmiş bir kâr ve genel gider oranı bulunmuyorsa, oluşturulan kâr ve genel gider hariç analiz tutarına %10 oranında yüklenici kârı ile %15 oranına kadar idare ve yüklenicinin anlaştığı oranda genel gider eklenir.
Bu noktada uygulamada özellikle dikkat edilmesi gereken husus, “%15 oranına kadar genel gider” ibaresinin her durumda kendiliğinden %15 genel gider uygulanacağı anlamına gelmediğidir. Genel gider oranı, %15’i aşmamak üzere idare ve yüklenici tarafından üzerinde mutabakata varılan oran olarak belirlenmelidir. Bu nedenle yeni fiyat tutanağında yalnızca kâr ve genel gider hariç analiz toplamının gösterilmesi yeterli olmayıp; sözleşmede bu konuda özel bir oran bulunup bulunmadığı, sözleşmede oran belirlenmişse uygulanan sözleşme oranı, oran belirlenmemişse %10 yüklenici kârı ile taraflarca kabul edilen genel gider oranı ayrıca ve açık şekilde gösterilmelidir.
| Durum | Uygulanacak yöntem |
| Sözleşmede yeni birim fiyat için kâr ve genel gider oranı belirlenmişse | Sözleşmedeki oran uygulanır. |
| Sözleşmede oran belirlenmemişse | Kâr ve genel gider hariç analiz tutarına %10 yüklenici kârı eklenir. |
| Genel gider oranı | %15’e kadar idare ve yüklenicinin anlaştığı oranda belirlenir. |
| Dikkat edilmesi gereken husus | Hesaplanan fiyat ayrıca %90 üst sınırı bakımından kontrol edilmelidir. |
7. %90 sınırının yeni birim fiyat üzerindeki etkisi
Yeni birim fiyat tespitinde dikkate alınması gereken önemli hususlardan biri, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde yer alan %90 sınırıdır. Ancak bu sınırın uygulanma biçimi, ilan veya duyuru tarihine göre uygulanacak Şartname metni bakımından aynı şekilde düzenlenmemiştir. Bu nedenle 01.09.2025 tarihinden önce ilanı veya duyurusu yapılan işler ile 01.09.2025 tarihi ve sonrasında ilanı veya duyurusu yapılan işler bakımından değerlendirme ayrı ayrı yapılmalıdır.
İlanı veya duyurusu 01.09.2025 tarihinden önce yapılan ihaleler bakımından uygulanacak metinde, yeni fiyat hesabında öncelikle analizde yer alan girdilere ait miktarların rayiçlere ve genel giderlere etkisinin dikkate alınacağı belirtilmiştir. Aynı fıkrada, sözleşmede yeni birim fiyat analizleri için önceden belirlenmiş bir kâr ve genel gider oranı varsa bu oranın uygulanacağı; sözleşmede bu konuda bir oran belirlenmemişse, oluşturulan kâr ve genel gider hariç analiz tutarına %10 yüklenici kârı ile %15 oranına kadar idare ve yüklenicinin anlaştığı oranda genel gider ekleneceği düzenlenmiştir. Bunun devamında ise ayrıca, yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren bir iş kaleminin bulunması veya bulunmaması hallerine göre %90 sınırına ilişkin esaslara yer verilmiştir. Bu nedenle 01.09.2025 öncesi metinde %90 sınırı, 01.09.2025 sonrası metinde olduğu gibi “sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması” şartına bağlanan ayrı bir fıkra yapısı içinde düzenlenmemiştir.
Bu düzenlemeye göre, yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren bir iş kalemi bulunması halinde, yeni birim fiyat; yüklenicinin benzer iş kalemi için teklif ettiği birim fiyatın, idarece aynı iş kalemi için resmî analiz ve rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyata oranı ile yeni iş kalemine ait resmî analiz ve rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyatın çarpılması sonucunda elde edilen tutarı geçemez. Bu oran ise 0,90’ı aşamaz. Yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren bir iş kalemi bulunmaması halinde ise yeni birim fiyat, yeni iş kalemine ait resmî analiz ve rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyatın %90’ını geçemez.
İlanı veya duyurusu 01.09.2025 tarihi ve sonrasında yapılan ihaleler bakımından ise madde metni farklı bir sistematikle düzenlenmiştir. Bu metinde %90 sınırı, açık biçimde “Sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması durumunda” uygulanacak bir hüküm olarak dikkate alınmıştır. Buna göre, sözleşmede kâr ve genel gider oranı önceden belirlenmişse, yeni fiyat hesabında öncelikle bu oran dikkate alınacaktır. Ancak sözleşmede bu yönde önceden belirlenmiş bir oran bulunmuyorsa, genel şartnamenin 22’nci maddesinin beşinci fıkrada yer alan %90 sınırına ilişkin hükümler devreye girecektir.
01.09.2025 sonrası düzenlemeye göre, sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması durumunda ve yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren bir iş kalemi bulunması halinde, yeni birim fiyat; yüklenicinin benzer iş kalemi için teklif ettiği birim fiyatın, idarece aynı iş kalemi için resmî analiz ve üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçler de kullanılarak hesaplanan birim fiyata oranı ile yeni iş kalemine ait resmî analiz ve üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçler de kullanılarak hesaplanan birim fiyatın çarpılması sonucunda elde edilen tutarı geçemez. Bu oran %90’ı aşamaz. Benzer iş kalemi bulunmaması halinde ise yeni birim fiyat, yeni iş kalemine ait resmî analiz ve üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçler de kullanılarak hesaplanan birim fiyatın %90’ını geçemez.
Bu iki düzenleme arasındaki temel fark, %90 sınırının metin içindeki bağlanma biçiminden kaynaklanmaktadır. 01.09.2025 öncesi düzenlemede %90 sınırı, yeni fiyat hesabına ilişkin beşinci fıkranın devamında ayrıca düzenlenmiş; 01.09.2025 sonrası düzenlemede ise %90 sınırı, doğrudan sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması şartına bağlanmıştır. Ayrıca 01.09.2025 sonrası metinde, üst sınıra esas alınacak resmî analiz fiyatının hesabında üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçlerin kullanılacağı açıkça belirtilmiştir.
| İnceleme Konusu | 01.09.2025 Öncesi Düzenleme | 01.09.2025 Tarihi ve Sonrası Düzenleme |
| %90 sınırının metindeki yeri | %90 sınırı, yeni fiyat hesabına ilişkin beşinci fıkrada; kâr, genel gider ve analiz girdilerinin rayiçlere/genel giderlere etkisine ilişkin açıklamalardan sonra “ayrıca” ibaresiyle düzenlenmiştir. | %90 sınırı, beşinci fıkrada açık şekilde “sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması durumunda” uygulanacak bir üst sınır olarak düzenlenmiştir. |
| Kâr ve genel gider oranı ile ilişkisi | Metinde önce sözleşmede yeni birim fiyat analizleri için önceden belirlenmiş kâr ve genel gider oranı varsa bu oranın uygulanacağı; oran belirlenmemişse %10 yüklenici kârı ile %15’e kadar genel gider ekleneceği belirtilmiş, devamında %90 sınırına ayrıca yer verilmiştir. | Metinde %90 sınırının uygulanması, doğrudan sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması şartına bağlanmıştır. |
| Benzer iş kalemi bulunması hali | Yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren iş kalemi bulunması halinde, yüklenicinin benzer iş kalemi için teklif ettiği birim fiyatın, idarece aynı iş kalemi için resmî analiz ve rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyata oranı esas alınır; bu oran 0,90’ı aşamaz. | Yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren iş kalemi bulunması halinde, yüklenicinin benzer iş kalemi için teklif ettiği birim fiyatın, idarece aynı iş kalemi için resmî analiz ve üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyata oranı esas alınır; bu oran %90’ı aşamaz. |
| Benzer iş kalemi bulunmaması hali | Yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren iş kalemi bulunmaması halinde, yeni birim fiyat; yeni iş kalemine ait resmî analiz ve rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyatın %90’ını geçemez. | Yüklenicinin teklifi kapsamında yeni iş kalemi ile benzerlik gösteren iş kalemi bulunmaması halinde, yeni birim fiyat; yeni iş kalemine ait resmî analiz ve üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyatın %90’ını geçemez. |
| Üst sınıra esas alınacak resmî fiyat | Üst sınıra esas tutar, resmî analiz ve rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyattır. | Üst sınıra esas tutar, resmî analiz ve üçüncü fıkraya göre güncellenen rayiçler kullanılarak hesaplanan birim fiyattır. |
| Temel fark | 01.09.2025 öncesi metinde %90 sınırı, kâr ve genel gider düzenlemesinin devamında ayrıca yer alan bir üst sınır mekanizması olarak düzenlenmiştir. | 01.09.2025 sonrası metinde %90 sınırı, sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması haline özgülenmiş; ayrıca rayiç hesabı üçüncü fıkradaki güncelleme sistemine bağlanmıştır. |
Bu nedenle yeni birim fiyat tutanağı hazırlanırken, öncelikle ihalenin ilan veya duyuru tarihine göre hangi Yapım İşleri Genel Şartnamesi metninin uygulanacağı belirlenmelidir. İlanı veya duyurusu 01.09.2025 tarihinden önce yapılan işler bakımından %90 sınırı, eski metindeki beşinci fıkranın lafzı çerçevesinde değerlendirilmelidir. İlanı veya duyurusu 01.09.2025 tarihi ve sonrasında yapılan işler bakımından ise %90 sınırı, yalnızca sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması halinde uygulanacak bir üst sınır olarak ele alınmalıdır.
8. Proje Değişikliği Onay Tarihi ve Yeni Fiyatın Tespit Süreci
İlanı veya duyurusu 01.09.2025 tarihi ve sonrasında yapılan yapım işleri bakımından, proje değişikliği onay tarihi yeni birim fiyat tespitinde belirleyici unsurlardan biri hâline getirilmiştir. Yeni düzenlemede, yeni fiyatın yüklenici ile birlikte, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde belirtilen usullere göre proje değişikliği onay tarihinden itibaren otuz gün içinde ve her hâlükârda yeni iş kaleminin imalatına başlanmadan önce tespit edilmesi esas alınmıştır. Bu nedenle 01.09.2025 sonrası işlerde yeni fiyatın ne zaman tespit edileceği, hangi tarihe göre işlem yapılacağı ve imalata başlanmadan önce fiyatın belirlenip belirlenmediği, yeni fiyat tutanağında ayrıca gösterilmesi gereken hususlardandır.
01.09.2025 tarihinden önce ilanı veya duyurusu yapılan işler bakımından ise Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin önceki metninde yeni fiyatın yüklenici ile birlikte tespit edilerek düzenlenen tutanağın idare onayına sunulacağı ve otuz gün içinde idarece onaylanarak geçerli olacağı düzenlenmiştir. Ancak bu metinde, 01.09.2025 sonrası düzenlemede olduğu gibi “proje değişikliği onay tarihinden itibaren otuz gün içinde” ve “her hâlükârda yeni iş kaleminin imalatına başlanmadan önce” şeklinde açık bir zaman bağlantısı kurulmamıştır. Bu nedenle iki dönem arasındaki önemli farklardan biri, yeni düzenlemede proje değişikliği onay tarihinin hem süre başlangıcı hem de rayiçlerin güncellenmesi bakımından daha belirgin bir referans tarih hâline getirilmiş olmasıdır.
Proje değişikliği onay tarihi, özellikle 01.09.2025 sonrası düzenlemede fiyat farkı verilmesi öngörülmeyen işler bakımından rayiçlerin güncellenmesinde doğrudan dikkate alınmaktadır. Bu kapsamdaki işlerde, varsa yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında idareye verdiği teklif rayiçleri, proje değişikliği onay tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endeksin ihale tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endekse bölünmesi suretiyle bulunan katsayı ile güncellenerek kullanılmaktadır. Aynı şekilde, kamu kurum veya kuruluşlarınca yayımlanan rayiçler ile idarenin daha önce gerçekleştirdiği benzer işlerde ortaya çıkan rayiçler bakımından da proje değişikliği onay tarihine bağlı güncelleme sistemi öngörülmüştür. Bu nedenle yeni fiyat hesabında proje değişikliği onay tarihinin belirtilmemesi, rayicin hangi döneme göre güncellendiğinin ve kullanılan katsayının doğruluğunun denetlenmesini güçleştirir.
Fiyat farkı verilmesi öngörülen işler bakımından da proje değişikliği onay tarihi tamamen önemsiz değildir. Her ne kadar bu işlerde kamu rayiçlerinin güncellenmesinde ağırlıklı olarak ihale tarihi esas alınmış olsa da, idarece kabul edilmek şartıyla ticaret ve/veya sanayi odasınca onaylanmış yerel rayiçlerin kullanılması hâlinde, proje değişikliği onay tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endeks ile ihale tarihinin içinde bulunduğu aya ait alt endeks arasındaki oran dikkate alınarak indirgeme yapılması öngörülmüştür. Dolayısıyla 01.09.2025 sonrası düzenlemede proje değişikliği onay tarihi, yalnızca süre yönünden değil, bazı rayiç türlerinin güncellenmesi veya indirgenmesi bakımından da hesap unsurudur.
Bu çerçevede 01.09.2025 sonrası yeni fiyat tutanağında yalnızca yeni iş kaleminin analiz toplamına yer verilmesi yeterli değildir. Tutanakta, proje değişikliği onay tarihi, yeni fiyatın bu tarihten itibaren otuz gün içinde tespit edilip edilmediği, imalata başlanmadan önce fiyatın belirlenip belirlenmediği, kullanılan rayiçlerin fiyat farkı verilen veya verilmeyen iş kapsamında hangi esasa göre güncellendiği ya da indirgenip indirgenmediği açıkça gösterilmelidir. Aksi hâlde, yeni fiyatın Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde öngörülen süre ve rayiç sistemiyle uyumlu şekilde oluşturulup oluşturulmadığının denetlenmesi mümkün olmayacaktır.
| Süreç / İnceleme Konusu | 01.09.2025 Öncesi Düzenleme | 01.09.2025 Tarihi ve Sonrası Düzenleme | Uygulamadaki Sonuç |
| Yeni fiyatın tespiti | Yeni fiyat, yüklenici ile birlikte belirlenen usullerden biriyle tespit edilerek tutanak düzenlenir ve idare onayına sunulur. | Yeni fiyat, proje değişikliği onay tarihinden itibaren otuz gün içinde ve her hâlükârda yeni iş kaleminin imalatına başlanmadan önce tespit edilir. | 01.09.2025 sonrası işlerde proje değişikliği onay tarihi, süre başlangıcı olarak dikkate alınmalıdır. |
| Otuz günlük süre | Düzenlenen tutanak idarece otuz gün içinde onaylanarak geçerli olur. | Yeni fiyatın proje değişikliği onay tarihinden itibaren otuz gün içinde tespit edilmesi esastır. | Önceki metinde otuz günlük süre idare onayıyla; yeni metinde ise fiyatın tespiti ve proje değişikliği onay tarihiyle ilişkilidir. |
| İmalata başlanmadan önce fiyat tespiti | Metinde bu yönde açık bir ibare bulunmamaktadır. | Yeni fiyatın her hâlükârda yeni iş kaleminin imalatına başlanmadan önce tespit edilmesi esastır. | 01.09.2025 sonrası işlerde yeni fiyatın imalat öncesinde belirlenmesi usul kuralı hâline gelmiştir. |
| Proje değişikliği onay tarihinin rayiçlere etkisi | Rayiç sisteminde proje değişikliği onay tarihine bağlı ayrıntılı bir güncelleme sistemi bulunmamaktadır. | Fiyat farkı verilmeyen işlerde teklif rayiçleri ve bazı kamu/idare rayiçleri proje değişikliği onay tarihine göre güncellenir; bazı yerel rayiçlerde bu tarih indirgeme hesabında dikkate alınır. | Yeni fiyat tutanağında proje değişikliği onay tarihi ve uygulanan alt endeks/katsayı açıkça gösterilmelidir. |
| Tutanak ve idare onayı | Tespit edilen yeni fiyat tutanağı idare onayına sunulur ve otuz gün içinde onaylanarak geçerli olur. | Düzenlenen tutanak aynı süre içinde idare onayına sunulur ve idarece onaylanarak geçerli olur. | Her iki dönemde de tutanak ve idare onayı geçerlilik bakımından önemlidir. |
| Uyuşmazlık hâli | Uyuşmazlık hâlinde anlaşmazlık tutanağı düzenlenir ve konu Yüksek Fen Kuruluna intikal ettirilir. | Uyuşmazlık hâlinde fiyat tutanağı idarece onaylanmadan anlaşmazlık tutanağı düzenlenir ve idare tarafından on gün içinde Yüksek Fen Kuruluna intikal ettirilir. | Yeni metinde uyuşmazlık hâlinde idarenin on günlük intikal süreci daha açık şekilde korunmuştur. |
| İşe devam yükümlülüğü | Yüklenici, Yüksek Fen Kurulu kararını beklemeden idare tarafından tespit edilmiş fiyat üzerinden işe devam etmek zorundadır. | Yüklenici, Yüksek Fen Kurulu kararını beklemeden idare tarafından tespit edilmiş geçici fiyat üzerinden işe devam etmek zorundadır. | Yeni metinde “geçici fiyat” ifadesi kullanılarak YFK kararı öncesi uygulanacak fiyatın niteliği daha açık hâle getirilmiştir. |
9. Sonuç ve Genel Değerlendirme
Yapım işlerinde aşırı düşük teklif açıklaması uygun görülerek sözleşme imzalanmış olması, yüklenicinin ihale aşamasında sunduğu analizlerin, rayiçlerin ve teklifini oluşturan maliyet unsurlarının sözleşmenin uygulanması aşamasında tamamen etkisiz hale geldiği anlamına gelmemektedir. Aksine, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22’nci maddesinde yer verilen düzenlemeler, sözleşmede bulunmayan veya fiyatı belirli olmayan işlerin fiyatının tespitinde yüklenicinin teklifini oluştururken kullandığı ve aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında idareye sunduğu analizlerin belirli şartlar altında öncelikle dikkate alınmasını öngörmektedir. Bu nedenle yeni birim fiyat tespiti yapılırken, aşırı düşük teklif açıklamasında yer alan analiz ve rayiçlerin yalnızca ihale değerlendirme aşamasına ilişkin belgeler olduğu kabul edilerek tamamen göz ardı edilmesi, Genel Şartname’nin kurduğu analiz ve rayiç düzenlemeleri ile bağdaşmayacaktır.
Bununla birlikte, aşırı düşük teklif açıklamasında sunulan analizlerin yeni iş kalemine aynen ve değişmeksizin uygulanacağı yönünde bir sonuca da varılmamalıdır. Genel Şartname’nin 22’nci maddesinde esas alınan yaklaşım, mevcut analizlerin yeni iş kalemiyle benzerlik gösterdiği ölçüde dikkate alınmasıdır. Bu nedenle yeni fiyat hesabında ilk olarak, yeni iş kaleminin tanımı, tarifi, yapım şartları ve teknik kapsamı belirlenmeli; ardından aşırı düşük teklif açıklamasında bu iş kalemiyle benzerlik gösteren bir analiz bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Benzer analiz mevcutsa, bu analiz yeni iş kaleminin teknik özelliklerine göre revize edilerek kullanılmalı; teknik benzerlik kurulamıyorsa Genel Şartname’de belirtilen sonraki analiz kaynaklarına sırasıyla başvurulmalıdır.
İlanı veya duyurusu 01.09.2025 tarihinden önce yapılan ihaleler ile 01.09.2025 tarihi ve sonrasında yapılan ihaleler bakımından uygulanacak hükümler arasında temel yaklaşım bakımından benzerlik bulunmakla birlikte, yeni düzenlemede analiz ve rayiç sistematiğinin daha ayrıntılı hale getirilmiştir. 01.09.2025 öncesi metinde yüklenicinin teklif ekinde veya aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu analizler birlikte anılmışken, 01.09.2025 sonrası metinde “teklif eki” ibaresine yer verilmemiş ve analiz kaynağı, yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunduğu analizler üzerinden düzenlenmiştir. Bu farklılık, mevcut ihale uygulamasında isteklilerin teklif ekinde analiz sunmaması, analizlerin esasen aşırı düşük teklif sorgulaması kapsamında idarenin talebi üzerine verilmesi nedeniyle uygulamayla uyumlu bir düzenleme niteliğindedir.
Rayiçlerin belirlenmesi bakımından ise 01.09.2025 sonrası düzenleme ile önceki metne göre daha teknik bir yapı kurulmuştur. Bu dönemde fiyat farkı verilmesi öngörülen işler ile fiyat farkı verilmesi öngörülmeyen işler ayrı ayrı ele alınmış; teklif rayiçlerinin, kamu kurum ve kuruluşlarınca yayımlanan rayiçlerin, idarenin önceki işlerinde ortaya çıkan rayiçlerin ve oda onaylı yerel rayiçlerin hangi tarih ve hangi alt endeks ilişkisi içinde kullanılacağı ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Bu nedenle 01.09.2025 sonrası işler bakımından yeni fiyat tutanağında yalnızca kullanılan rayicin belirtilmesi yeterli değildir. Rayicin kaynağı, tarihi, işin fiyat farkına tabi olup olmadığı, ihale tarihi, proje değişikliği onay tarihi ve varsa uygulanan alt endeks katsayısı açıkça gösterilmelidir.
Kâr ve genel gider yönünden her iki dönemde de sözleşmede yeni birim fiyat analizleri için önceden belirlenmiş bir oran bulunup bulunmadığı öncelikle incelenmelidir. Sözleşmede bu yönde bir oran öngörülmüşse yeni fiyat hesabı bu oran esas alınarak sonuçlandırılacaktır. Sözleşmede bu konuda bir oran bulunmuyorsa, kâr ve genel gider hariç analiz tutarına %10 yüklenici kârı ile %15 oranına kadar idare ve yüklenicinin anlaştığı oranda genel gider eklenmesi gündeme gelecektir. Ancak özellikle 01.09.2025 sonrası düzenlemede %90 sınırının, “sözleşmede kâr ve genel gider oranının önceden belirlenmemiş olması” durumuna bağlandığı dikkate alınmalı; yeni fiyat tutanağı bu ayrım gözetilerek hazırlanmalıdır.
Proje değişikliği onay tarihi de özellikle 01.09.2025 sonrası işler bakımından yeni fiyat tespitinde belirleyici hale gelmiştir. Yeni düzenlemede yeni fiyatın proje değişikliği onay tarihinden itibaren otuz gün içinde ve her hâlükârda yeni iş kaleminin imalatına başlanmadan önce tespit edilmesi esas alınmıştır. Ayrıca fiyat farkı verilmeyen işler bakımından teklif rayiçleri ve bazı rayiç kaynakları proje değişikliği onay tarihine göre güncellenmektedir. Bu nedenle proje değişikliği onay tarihinin yeni fiyat tutanağında açıkça gösterilmemesi, hem süre yönünden hem de rayiç hesabı yönünden denetimi güçleştirecektir.
Sonuç olarak, aşırı düşük teklif açıklaması uygun görülerek sözleşmesi imzalanan yapım işlerinde yeni birim fiyat tespiti, idarenin doğrudan kamu analizlerine veya rayiçlerine başvurabileceği bir fiyat belirleme işlemi olarak görülmemelidir. Yeni fiyat hesabında yeni iş kaleminin teknik kapsamı ortaya konulmalı; aşırı düşük teklif açıklamasında benzer analiz bulunup bulunmadığı incelenmeli; analiz ve rayiçler ilgili dönem hükümlerine göre seçilmeli; kâr ve genel gider oranı sözleşme ve Şartname hükümlerine göre uygulanmalı; gerektiği hallerde %90 sınırı kontrol edilmeli ve tüm bu işlemler bir yeni fiyat tutanağına bağlanmalıdır.
Bu çerçevede doğru bir yeni birim fiyat tespiti için temel ölçüt, ne yüklenicinin aşırı düşük teklif açıklamasındaki analizlerin mutlak ve değiştirilemez kabul edilmesi ne de bu analizlerin tamamen yok sayılmasıdır. Doğru yöntem, aşırı düşük teklif açıklamasında yer alan analiz ve rayiçlerin Genel Şartname’nin öngördüğü öncelik sırası içinde değerlendirilmesi, teknik benzerlik bulunan hallerde yeni iş kalemine uyarlanması, teknik benzerlik bulunmayan hallerde ise sonraki analiz ve rayiç kaynaklarına geçilmesidir. Böyle bir yöntem hem ihale aşamasında oluşan teklif yapısının korunmasını hem de sözleşmenin uygulanması sırasında ortaya çıkan yeni imalatların gerçek teknik ve mali koşullarına uygun şekilde fiyatlandırılmasını sağlayacaktır.